W górach wschodniego Oregonu jeden grzyb zajmuje 965 hektarów. To 9,65 kilometra kwadratowego, ponad tysiąc boisk piłkarskich. Badacze, którzy go zmapowali, uznali próbki zebrane w różnych częściach tego obszaru za fragmenty jednego osobnika.[1]
„Największy organizm świata” brzmi jak opis stworzenia z filmu. Tymczasem nikt nie widział tego grzyba w całości i nigdy nie zobaczy. W lesie widać kępy brązowych kapeluszy i martwe drzewa, a pod korą białe maty grzybni. Reszta jest wnioskiem z metody opisanej w fachowym czasopiśmie, a bez zrozumienia tej metody rekord jest tylko liczbą.
Grzyb, który siedzi w korzeniach
Opieńka nie rośnie jak pojedynczy grzyb na trawniku. Jej grzybnia, czyli splątane nitki strzępek, żyje w korzeniach drzew i w martwym drewnie. Pod korą porażonych korzeni tworzy białe, wachlarzowate maty. W glebie wypuszcza grube sznury, rizomorfy, które potrafią przejść od starego pniaka do zdrowego drzewa i wniknąć w nienaruszony korzeń.[2]
Kapelusze pojawiają się późnym latem i jesienią, gęstymi kępami u podstawy pnia. Są mięsiste, miodowo-brązowe, pokryte ciemnymi łuskami. Dla grzyba to jednak epizod: owocnik służy rozsianiu zarodników i po kilku tygodniach znika. Trwała jest grzybnia, a ona nie ma kształtu, który dałoby się obfotografować.
Chorują drzewa iglaste i liściaste, od siewek po dorosłe osobniki. Osłabione suszą albo ogołocone przez owady są bardziej podatne, a pniaki po ściętych drzewach działają jak spiżarnia, z której grzyb czerpie przez lata. Zarodniki też mogą zapoczątkować zakażenie, jeśli trafią w ranę na korzeniu lub pniu.
Sto dwanaście próbek i jedna mapa
W latach 1998 i 1999 zespół B.A. Fergusona pobrał próbki z korzeni drzew żywych i niedawno martwych na obszarze około 16 100 hektarów suchego lasu mieszanego w Blue Mountains. Zebrano 112 izolatów z sześciu gatunków drzew iglastych. Gatunki rozpoznano dwiema metodami: przez parowanie kultur ze szczepami wzorcowymi i przez analizę wzoru fragmentów DNA. Wyniki obu metod były zgodne.
Potem zaczęła się część trudniejsza. Aby sprawdzić, ile osobników kryje się w próbkach, badacze parowali ich kultury w szalkach. Strzępki z tego samego osobnika zrastają się. Między różnymi osobnikami tego samego gatunku powstaje strefa wolna od strzępek, a między różnymi gatunkami dodatkowo ciemna linia w podłożu. Tak wyłoniono pięć osobników opieńki i jednego przedstawiciela słabo poznanego gatunku oznaczonego jako NABS X.
Próbki nie były losowe. Badacze wybierali drzewa widoczne i łatwo dostępne, co sami zaznaczyli w pracy. Granice osobników nanieśli na mapę w GIS, opierając się głównie na punktach zbioru, a dodatkowo na zasięgu zamierania drzew i przeszkodach, takich jak szerokie, całoroczne potoki. Powierzchnię zmierzyli z dokładnością do pięciu hektarów.
Wyszło pięć osobników o powierzchni około 20, 95, 195, 260 i 965 hektarów. Największy, nazwany w pracy genetem D, dał 61 izolatów. Jego skrajne próbki dzieliło około 3 810 metrów. Osobniki zajmowały łącznie co najmniej 9,5 procent badanego lasu.
Jak wygląda granica jednego grzyba
Genet to osobnik genetyczny: grzybnia pochodząca od jednej infekcji, która rozrasta się i zajmuje kolejne korzenie. Nie jest zwartą bryłą. To raczej sieć cienkich nici w glebie i w drewnie, gęstsza tam, gdzie jest pokarm, rzadsza w miejscach niegościnnych. Mapa z 2003 roku pokazuje więc nie sylwetkę stworzenia, ale zasięg jego wpływu.
Autorzy sprawdzili coś, co łatwo przeoczyć: żaden z osobników nie stykał się z innym, nie nachodził na niego ani nie był zamknięty w granicach większego. Dwa z nich, w tym największy, mogły zatrzymać się na wschodzie przy całorocznych potokach, bo po drugiej stronie nie było już objawów choroby. Granica grzyba nie jest linią narysowaną raz na zawsze. Wyznaczają ją korzenie, którymi można się pożywić, i przeszkody, których strzępki nie przejdą.
Wiek: od dwóch do ośmiu tysięcy lat
Wiek oszacowano z rozmiaru. Badacze wzięli największą odległość między skrajnymi izolatami, podzielili ją na pół i otrzymali przypuszczalny promień: około 1 905 metrów. Potem podzielili ten promień przez trzy różne tempa rozprzestrzeniania się opieńki, opisane wcześniej w lasach iglastych: 1,0 metra, 0,87 metra i 0,22 metra na rok. Wyszło 1 900, 2 200 i 8 650 lat.
Rozrzut jest ogromny i uczciwie go pokazano. Metoda zakłada, że grzyb rósł promieniście od jednego punktu i ze stałą prędkością. Gdyby przyrost był nierówny, najdłuższy promień byłby większy, a więc wiek jeszcze starszy. Zmian ciągłości korzeni w ciągu tysiącleci nie da się odtworzyć z obecnej szerokości. Autorzy piszą wprost, że przy takiej niepewności nie można przypisać początku tego osobnika do konkretnego okresu klimatycznego.
Opieńka ciemna, czyli kto rośnie w Oregonie
W polskich lasach opieńka jest dobrze znana. Encyklopedia Leśna Lasów Państwowych wymienia sześć gatunków z tego rodzaju w Polsce, a za najpospolitszy uznaje opieńkę ciemną, czyli Armillaria ostoyae. Ma najciemniejsze i najbardziej łuskowate kapelusze z całej szóstki, pierścień na trzonie i owocniki od czerwca do późnej jesieni. Największy udział ma w świeżych borach mieszanych i lasach mieszanych.[3]
Grzyb z Oregonu ma tę samą nazwę rodzajową. W pracy z 2003 roku nazwano go Armillaria ostoyae, choć nazwa ma własną historię: gatunek opisano w 1900 roku jako Armillaria solidipes, a przez dziesięciolecia ten sam grzyb opisywano jako A. ostoyae. Praca z 2025 roku ustaliła typ dla A. solidipes i pokazała, że populacje północnoamerykańskie i euroazjatyckie to dwa odrębne gatunki. Dziś pierwszy nazywa się A. solidipes, drugi A. ostoyae.[4]
W praktyce grzyb z Oregonu to bliski krewniak opieńki ciemnej, długo uważany za ten sam gatunek. Ten sam rodzaj, inny kontynent.
Rekord, który zależy od miary
Praca z 2003 roku podaje powierzchnię i szacowany wiek. Masy nie mierzyła, więc tytuł „najcięższy organizm” nie należy do niej. Powierzchnia to jedna miara, masa druga, a długość trzecia. W 2022 roku badacze opisali w zatoce Shark Bay w Australii klon trawy morskiej Posidonia australis, który rozciąga się na ponad 180 kilometrów, a jego łąki zajmowały około 200 kilometrów kwadratowych, zanim część zniszczyły fale upałów i cyklony. Ten sam klon ma co najmniej 4 500 lat. Za najcięższy znany organizm uważa się Pando, grupę około 40 tysięcy osik o wspólnym systemie korzeni.[5]
Opieńka z Oregonu pozostaje największym znanym grzybem pod względem powierzchni i jednym z największych klonów na lądzie. Zdanie „największy organizm świata” wymaga dopisku: pod względem powierzchni, wśród grzybów, w granicach jednego lasu.
Las, który choruje powoli
Liczba nie jest w tej historii najciekawsza. Tak duże osobniki każą ostrożniej opowiadać o „rozprzestrzenianiu się” choroby. Jeśli grzybnia ma tysiące lat, część objawów widocznych dziś może pochodzić z zasięgu, który istniał na długo przed współczesną gospodarką leśną. Autorzy pracy piszą, że tak stare i rozległe osobniki podważają pogląd, jakoby grzyb zasiedlił te lasy dopiero wskutek niedawnych zmian w strukturze lasu. Więcej zamierania w granicach starych osobników nie musi znaczyć, że grzyb dopiero teraz się rozgościł.
Największy grzyb świata nie jest więc najeźdźcą, który urósł w kilka sezonów. Jest lokatorem, który był w tym lesie, zanim ktokolwiek zaczął rysować mapy. My dopiero teraz umiemy zaznaczyć jego granice, i to one, a nie kapelusze, są prawdziwym odkryciem.
Źródła
- B.A. Ferguson, T.A. Dreisbach, C.G. Parks, G.M. Filip, C.L. Schmitt, „Coarse-scale population structure of pathogenic Armillaria species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon”, „Canadian Journal of Forest Research” 33 (2003), s. 612–623. https://doi.org/10.1139/x03-065
- Michael Amman, Glen R. Stanosz, „Armillaria Root Disease”, University of Wisconsin–Madison, Plant Disease Diagnostics Clinic, wersja z 28 lutego 2024. https://hort.extension.wisc.edu/articles/armillaria-root-disease/
- „Opieńki”, Encyklopedia Leśna, Ośrodek Rozwojowo-Wdrożeniowy Lasów Państwowych w Bedoniu. https://encyklopedialesna.com/haslo/opienki/
- V. Antonín, A.J. Fitz Axen, J.R. Ibarra Caballero, J.J. Worrall, S.B. Marchetti, J.E. Stewart, N.B. Klopfenstein, M.S. Kim, „Epitypification of Armillaria solidipes, a cause of Armillaria root disease in North America”, „Mycologia” (2025). https://doi.org/10.1080/00275514.2025.2544251
- James Ashworth, „The world’s largest plant is an Australian seagrass clone”, Natural History Museum, 1 czerwca 2022. https://www.nhm.ac.uk/discover/news/2022/june/worlds-largest-plant-australian-seagrass-clone.html
- Zdjęcie: George Chernilevsky, „Armillaria ostoyaea 2011 G2”, Wikimedia Commons, domena publiczna; kadr do proporcji 16:9 i zmniejszenie do 1200 × 675. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Armillaria_ostoyaea_2011_G2.jpg
