Morze Martwe wypycha ciało na powierzchnię. Dlaczego mimo to ludzie tam toną

W Morzu Martwym nie trzeba umieć pływać. Wystarczy położyć się na plecach, a woda sama trzyma ciało tak wysoko, że nad powierzchnią zostają twarz, klatka piersiowa i kolana. To nie turystyczna legenda, tylko fizyka: litr tutejszej solanki waży więcej niż litr wody z Bałtyku. A jednak izraelskie szpitale wciąż przyjmują ludzi wyciągniętych z tego jeziora w stanie zagrożenia życia. Sprzeczność znika, gdy rozdzielimy dwie rzeczy, które łatwo pomylić: wypór i bezpieczeństwo.

Woda cięższa od ciała

Siła, która wypycha nas na powierzchnię, zależy od tego, ile waży wyparta ciecz. W Morzu Martwym sól stanowi tak dużą część wody, że w warstwie powierzchniowej jest jej pięć do dziewięciu razy więcej niż w oceanie, a na głębokości około 40 metrów zasolenie sięga 300 gramów na kilogram. Poniżej stu metrów woda jest nim nasycona: 332 gramy na kilogram, więc nadmiar soli krystalizuje i opada na dno^[1].

Gęstość solanki Morza Martwego mierzono na około 1,23 grama na centymetr sześcienny, podczas gdy zwykła woda morska ma około 1,03^[2]. Ciało ludzkie ma gęstość bliską gęstości wody, więc w każdym akwenie część ciała musi zniknąć pod powierzchnią, a reszta może zostać nad nią. Różnica polega na proporcji. Dorosły ważący 75 kilogramów musi wypchnąć tyle solanki, ile sam waży, czyli około 61 litrów. W zwykłej wodzie morskiej byłoby to prawie 73 litry. Im mniejsza objętość musi zniknąć pod powierzchnią, tym więcej ciała zostaje nad nią i tym mniej pracy trzeba włożyć w to, żeby usta były nad wodą.

Dlatego w Morzu Martwym pływa się źle, choć utrzymanie się na powierzchni nie wymaga wysiłku. Opór, na którym bazuje każdy ruch pływacki, jest tu zbyt duży, a ciało zbyt mocno wypychane. Wystarczy się pochylić do tyłu i już się leży na wodzie. Próba płynięcia kończy się rozbryzgiwaniem solanki na wszystkie strony i staniem w miejscu.

Skąd się wzięło tyle soli

Morze Martwe nie jest morzem, tylko jeziorem bez odpływu. Woda wchodzi do niego głównie Jordanem, a wychodzi niemal wyłącznie przez parowanie, które w tym klimacie wynosi od jednego do dwóch metrów rocznie. Sole przynoszone przez rzeki nie mają którędy uciec, więc zostają i zagęszczają się przez tysiące lat. Od 1983 roku woda jest tak wysycona chlorkiem sodu, że sól krystalizuje i opada na dno. Skutek widać w pomiarach: w latach pięćdziesiątych powierzchniowa woda miała około 225 gramów soli na kilogram, w latach osiemdziesiątych 279, a w badaniu z 2020 roku przekraczała 325 gramów^[3]. Im więcej soli, tym gęstsza woda i tym wyżej wyrzuca ciało. To wartość zmienna, związana z tym, ile wody dopływa i ile wyparowuje, więc za kilka lat będzie inna.

Nietypowy jest też skład tej soli. W oceanie dominuje sód, a tutaj na pierwszym miejscu jest magnez, około 46 gramów na litr, przed sodem, wapniem i potasem. Dlatego woda jest w dotyku śliska, piecze skaleczenia i szczypie w oczy znacznie mocniej niż morska, a po kąpieli zostawia na skórze cienki biały nalot.

Dlaczego nie da się tam pływać jak w morzu

Wypór działa na całe ciało, ale nie na każdą jego część tak samo. Nogi mają mniejszą gęstość niż tułów i wypływają do góry, więc człowiek w Morzu Martwym układa się w rodzaj litery V, z biodrami najniżej i stopami na powierzchni. W zwykłej wodzie taki układ zdarza się tylko ludziom bardzo szczupłym i wymaga wysiłku. Tutaj jest stanem domyślnym.

Konsekwencje bywają zabawne, dopóki nie staną się kłopotliwe. Mark Twain, który kąpał się w tym jeziorze w czasie podróży po Bliskim Wschodzie, opisał to z irytacją: kiedy próbował płynąć na plecach, stopy wypływały mu nad wodę i nie miał czym się odpychać, a kiedy próbował na twarzy, rozbryzgiwał wodę jak bocznokołowy parowiec i nie posuwał się naprzód. Woda wypycha kończyny, zamiast dawać im oparcie.

Z tego samego powodu trudno zmienić pozycję. Obrót z pleców na brzuch wymaga pokonania siły, która cały czas wynosi ciało do góry, a twarz znajduje się tuż nad powierzchnią. Wystarczy fala od przepływającej łodzi albo gwałtowny ruch, żeby do ust i nosa dostała się solanka. I wtedy zaczyna się problem, którego nie rozwiąże wypór.

Co się dzieje, gdy solanka trafi do płuc

Niebezpieczeństwo w Morzu Martwym nie polega na tym, że ciało idzie na dno. Polega na tym, że woda ma stężenie soli wielokrotnie wyższe niż płyny ustrojowe. Kiedy dostanie się do płuc, drażni ich delikatną wyściółkę i wywołuje chemiczne zapalenie płuc. Kiedy zostanie połknięta, przesuwa równowagę elektrolitów we krwi, przede wszystkim wapnia i magnezu.

Widać to w danych szpitalnych. Izraelscy lekarze przejrzeli 150 przypadków osób wyciągniętych z Morza Martwego i przyjętych do jednego ośrodka w latach 2004-2024. U 69 procent pacjentów zdjęcie klatki piersiowej było prawidłowe, ale u 19 osób, czyli 12,7 procent, pojawiły się obustronne zagęszczenia typowe dla masywnego zachłyśnięcia się solanką. W tej grupie stężenie magnezu we krwi było ponad trzykrotnie wyższe niż u pacjentów z prawidłowym zdjęciem, a umieralność w szpitalu wyniosła 26,3 procent wobec 1 procent w grupie bez zmian w płucach^[4]. To jeden ośrodek i kilkanaście osób w najcięższej grupie, więc liczby trzeba traktować jako sygnał, że zachłyśnięcie solanką jest groźniejsze niż zwykłe zachłyśnięcie wodą, a nie jako statystykę całego wybrzeża.

Wcześniejsza seria, opisana w 2003 roku na podstawie archiwum szpitala w Beer Szewie, liczyła 69 pacjentów. U większości stwierdzono nieprawidłowe stężenia wapnia, magnezu i fosforu, u 29 osób rozwinęło się obustronne zapalenie płuc z niedotlenieniem, a 11 wymagało respiratora. Leczenie polegało na forsowanej diurezie i leczeniu wspomagającym; 65 osób wyszło ze szpitala w pełni zdrowia, u pozostałych czterech zostały niewielkie następstwa^[5]. Oba badania opisują ten sam schemat: woda nie tyle zalewa płuca, ile je chemicznie uszkadza i jednocześnie zaburza skład krwi.

Plaża, na której nie wolno wejść bez ratownika

Samorząd regionu Tamar, który prowadzi plaże po izraelskiej stronie jeziora, nie zostawia tego domysłom. W regulaminie zapisano, że kąpiel bez nadzoru ratownika jest najbardziej niebezpieczną formą wypoczynku i jest surowo zabroniona. Wody pić nie wolno, a kto ją przypadkiem połknie, ma natychmiast zgłosić się do ratownika lub osoby udzielającej pierwszej pomocy^[6]. Plaże działają przez cały rok, właśnie dlatego, że wypadek może się zdarzyć każdego dnia, nie tylko w upał.

To zestawienie brzmi paradoksalnie: jezioro, w którym nie sposób zatonąć w klasycznym sensie, wymaga bardziej rygorystycznych zasad niż większość kąpielisk nad zwykłym morzem. Ale wypór i bezpieczeństwo mierzą dwie różne rzeczy. Gęstość 1,23 grama na centymetr sześcienny mówi tylko tyle, że ciało nie opadnie na dno. Nie mówi nic o tym, czy twarz pozostanie nad wodą, czy ktoś zdoła odwrócić się na plecy i czy zdąży nabrać powietrza, zanim do płuc dostanie się łyk solanki. Właśnie w tej szczelinie między jednym a drugim zdarza się większość wypadków nad Morzem Martwym.

Źródła

1. NOAA, JetStream, „Dead Sea”. https://www.noaa.gov/jetstream/dead-max
2. Y. Yechieli, „Fresh-Saline Ground Water Interface in the Western Dead Sea Area”, Ground Water 38(4), 2000. https://doi.org/10.1111/j.1745-6584.2000.tb00253.x
3. A. Khlaifat, M. Batarseh, K. Nawayseh, J. Amira, E. Talafeha, „Mixing of Dead Sea and Red Sea waters and changes in their physical properties”, Heliyon 6(11), 2020. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2020.e05444
4. Y. Kdmanai, Z. Ribak, U. Wachsman, R. Nevzorov, H. Jabarin, C. Bartal, L. Barski, „Imaging Findings in Patients with Near-drowning Incidents in the Dead Sea and Their Correlation with Clinical Outcomes”, IMAJ 28(9), 2026. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42701844/
5. L. R. Saidel-Odes, Y. Almog, „Near-drowning in the Dead Sea: a retrospective observational analysis of 69 patients”, IMAJ 5(12), 2003. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14689752/
6. Mocezet Ezorit Tamar (samorząd regionu Tamar), „Chofej ha-rechica be-Jam ha-Melach”, zasady bezpieczeństwa na plażach Morza Martwego. https://www.ma-tamar.org.il/1181/
7. Ilustracja: Rob Bye, „Dead Sea floating”, Unsplash, udostępnione przez Wikimedia Commons na licencji CC0 1.0; kadr przycięty do proporcji 16:9 i przeskalowany do 1200×675. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dead_Sea_floating_(Unsplash).jpg