Na biegunie północnym nie ma lądu. Jest lód gruby na dwa, trzy metry, a pod nim cztery kilometry oceanu[1]. Na biegunie południowym wszystko wygląda odwrotnie: stoisz na lodzie grubym na około 2,7 kilometra, a pod nim leży skalny kontynent. Dwa bieguny, jedna nazwa, a pod stopami dwa różne światy.
Biegun północny jest punktem na wodzie
Żeby tam stanąć, trzeba wejść na krę. Nie ma skały, wysepki ani skrawka stałego gruntu. Lód unosi się na Oceanie Arktycznym, a pod nim jest otwarta woda[2]. Ten ocean nie jest płytką misą. Mniej więcej połowa jego powierzchni to szelfy, a reszta to baseny sięgające trzech, czterech kilometrów[3]. Biegun północny wypada nad jednym z nich, daleko od brzegu. Wokół leżą Alaska, Kanada, Grenlandia i Rosja.
Lód, po którym się chodzi, ma zwykle dwa, trzy metry grubości. To mniej więcej wysokość parterowego domu. Zimą temperatura spada tam do około minus 30 stopni i jest ciemno, latem robi się blisko zera i jasno przez całą dobę. Woda pod lodem, choć zimna, jest znacznie cieplejsza od powietrza, więc stale podgrzewa spód kry.
Ten lód nie stoi w miejscu. Pęka, kruszy się i przesuwa razem z wiatrem oraz prądem, a satelity obserwują całe pola kry w ruchu. Biegun północny jest więc współrzędną, a nie miejscem, do którego przybija się tabliczkę: każda wyprawa zastaje inną krę i inne otoczenie.
Południe to kontynent przykryty lodem
Na południu na pierwszy rzut oka też widać tylko biel, ale pod nią jest grunt. Stacja Amundsena-Scotta stoi na wysokości 2835 metrów nad poziomem morza[4]. Lód pod nią ma około 2700 metrów grubości i płynie w stronę Morza Weddella mniej więcej dziesięć metrów na rok[5]. Po dekadzie budynki stoją sto metrów dalej niż na początku.
Skoro powierzchnia jest na 2835 metrach, a lód ma 2700 metrów, to skała pod spodem leży jakieś 135 metrów nad poziomem morza. Prawie cała wysokość tego miejsca to lód, nie góra.
Prawie cała Antarktyda leży pod taką pokrywą. Średnio ma ona 2,16 kilometra grubości, a odsłonięte skały to jakieś 0,4 procenta powierzchni kontynentu. Skalne podłoże w niektórych miejscach schodzi 2538 metrów pod poziom morza, więc bez lodu Antarktyda mogłaby się okazać najniżej położonym kontynentem[6].
Lodu jest przy tym tyle, że trudno to sobie wyobrazić. Najgrubszy punkt pokrywy ma prawie 4,9 kilometra, a całość to około 30 milionów kilometrów sześciennych. Gdyby ten lód stopniał, poziom morza podniósłby się o jakieś 58 metrów[7].
Dlaczego jeden biegun ma ląd, a drugi nie
Różnica nie bierze się z szerokości geograficznej, bo oba punkty leżą na końcach osi Ziemi. Wynika z tego, na czym lód leży i z czego powstał. Kra morska to zamarznięta woda. Grubieje od spodu, bo ciepło ucieka z oceanu przez lód do zimnego powietrza, i właśnie ten strumień ciepła ogranicza jej grubość. Do tego wiatr i prądy rozrywają pokrywę, a latem część kry topi się albo odpływa. Dlatego nawet wieloletni lód Arktyki ma kilka metrów, a nie kilometry.
Lód na lądzie powstaje inaczej. Zbiera się ze śniegu, który pada w zimie, a w lecie nie topi się cały. Przez tysiące lat warstwy uciskają się i zamieniają w gęsty lód, który pod własnym ciężarem rozłazi się na boki jak bardzo gęsta ciecz. Na kontynencie ma gdzie się gromadzić, więc rośnie w górę. Na oceanie nie ma na to miejsca: śnieg wpada do wody, a lód pływa i nie może piętrzyć się w pokrywę grubą na kilometry.
Dochodzi jeszcze układ kontynentów. Ocean Arktyczny jest niemal zamknięty i otoczony lądami, a Antarktyda to kontynent otoczony oceanem. To przekłada się na klimat. Do Oceanu Arktycznego wpływa cieplejsza woda z Atlantyku, która podgrzewa wodę pod lodem i utrudnia mu przyrost. Antarktydę otacza zimna woda, a jej wnętrze jest wysokie i suche, więc śnieg nie topi się tam nawet latem. Warunki do gromadzenia lodu są więc zupełnie inne.
Pływający lód i lód na skale topnieją inaczej
Z tej różnicy wynika coś bardzo praktycznego. Kra północna już pływa, więc jej roztopienie nie podnosi poziomu morza, tak jak nie podnosi go stopnienie kostki lodu w szklance. Inaczej jest z lodem na Antarktydzie: te 58 metrów to woda, która teraz stoi na skale.
Różnicę widać też w tym, co można w tych miejscach zbudować. Na biegunie północnym stałej stacji nie ma i raczej nie powstanie, bo nie ma gruntu, a krę rozrywa i przesuwa. Na krze da się rozbić obóz, ale nie postawić budowli na dziesięciolecia. Na południu stacja działa od 1956 roku, choć i tu trzeba było się dostosować: obecny budynek ukończono w 2008 roku i podniesiono nad powierzchnię, bo śnieg zasypuje wszystko, co stoi na lodzie.
Można więc powiedzieć, że biegun północny jest adresem na wodzie, a południowy adresem na skale. Ta różnica nie jest ciekawostką z atlasu. Rozstrzyga o tym, czy topniejący lód podniesie poziom mórz, i o tym, czy da się w danym miejscu stanąć na stałe.
Źródła
- NOAA Pacific Marine Environmental Laboratory, „Arctic FAQ: Frequently Asked Questions about the Arctic”, dostęp 7 listopada 2026. https://www.pmel.noaa.gov/arctic-zone/faq.html
- NOAA NESDIS, „Five Things You Didn’t Know About the North Pole”, 20 grudnia 2018. https://www.nesdis.noaa.gov/news/five-things-you-didnt-know-about-the-north-pole
- Institute of Marine Research (Norwegia), „The Arctic and the Arctic Ocean”, dostęp 7 listopada 2026. https://www.hi.no/en/hi/temasider/ocean-and-coast/the-ocean-coast-and-fjords/the-arctic-and-the-arctic-ocean
- U.S. National Science Foundation, „NSF Amundsen-Scott South Pole Station”, dostęp 7 listopada 2026. https://www.nsf.gov/od/opp/ail/amundson-scott-south-pole-station
- South Pole Antarctic Specially Managed Area, „Station logistics”, dostęp 7 listopada 2026. https://southpole.aq/activities/station-logistics.html
- Australian Antarctic Program, „Ice sheets”, dostęp 7 listopada 2026. https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/ice-and-atmosphere/ice-sheet/
- National Snow and Ice Data Center, „Ice Sheet Quick Facts”, dostęp 7 listopada 2026. https://nsidc.org/learn/parts-cryosphere/ice-sheets/ice-sheet-quick-facts
- Zdjęcie: NASA / James Yungel, „Sunrise over sea ice near the North Pole”, domena publiczna (NASA Operation IceBridge). Strona pliku: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sunrise_over_sea_ice_near_the_North_Pole.jpg. Kadr do proporcji 16:9 i zmniejszenie do 1200 na 675 pikseli.
