Czarcie koło na trawniku to jeden grzyb. Środek kręgu jest pusty

Na trawniku pojawia się kilkadziesiąt małych grzybów, ustawionych w łuk albo w prawie domknięty okrąg. Wygląda to tak, jakby ktoś rozrysował je cyrklem, choć nikt tego nie planował. Okrąg jest brzegiem jednego organizmu: grzybnia rozrasta się pod ziemią we wszystkich kierunkach, a owocniki wyrastają tylko na jej obwodzie. W środku bywa już pusto.

Nazwa czarcie koło mówi więcej o ludziach niż o grzybach. W Anglii takie kręgi nazwano fairy rings, bo wierzono, że grzyby wyrastają tam, gdzie tańczyły wróżki. Polski czart jest mniej sympatyczny od wróżki, ale w obu wersjach chodzi o to samo zaskoczenie: ktoś ułożył grzyby w równy okrąg. Grzyb nie potrzebuje do tego ani jednego, ani drugiego.

Równy okrąg na nierównej trawie

Grzybnia to sieć cienkich nitek rozchodzących się z jednego punktu w glebie. Jeśli podłoże jest jednorodne, nitki rosną w każdą stronę z podobną prędkością, więc zewnętrzna krawędź kolonii przybiera kształt okręgu. Na łące, w lesie albo na zboczu ten wzór łatwo się zaburza, bo grzyb napotyka kamienie, korzenie i nierówną wilgotność. Trawnik jest pod tym względem wyjątkowo przewidywalny: równa darń, podobne podłoże, dużo martwej trawy. Dlatego pierścienie bywają najbardziej regularne tam, gdzie człowiek sam wyrównał teren. Na trawnikach trafiają się koła od niespełna metra do ponad trzydziestu metrów średnicy, a tworzy je wiele różnych gatunków grzybów, nie tylko twardzioszek przydrożny, najbardziej znany sprawca tych kręgów.^[1]

Jeden osobnik, dwa jądra

Każde koło zaczyna się od zarodnika, który kiełkuje w ziemi i natrafia na drugą, zgodną grzybnię. Strzępki się łączą, ale jądra komórkowe pozostają osobne: komórka grzybni nosi po dwa jądra, po jednym od każdego z rodziców, i dzieli je razem przy każdym podziale. Ten stan nazywa się dikarionem i u grzybów podstawkowych jest zwykłym etapem życia.

Że w jednym pierścieniu rzeczywiście siedzi jeden osobnik, sprawdzono genetycznie. Na wydmach Półwyspu Lista w południowej Norwegii zebrano grzyby z wielu czarcich kół i porównano ich DNA. Około 90 procent kół okazało się jednym, odrębnym genotypem, czyli w każdym kole rósł jeden organizm, a nie przypadkowa zbieranina spokrewnionych grzybów.^[2] Grzyby zebrane po przeciwnych stronach tego samego okręgu mają ten sam zestaw genów, bo są klonami jednej grzybni.

Dlaczego trawa w kole zmienia kolor

Grzyb rozkłada martwe źdźbła i resztki roślin w darni, a przy tym uwalnia azot, który wcześniej był zamknięty w obumarłej materii. Trawa na skraju pierścienia dostaje go więcej niż sąsiednia, więc rośnie szybciej i wygląda na ciemniejszą. Czasem powstaje tylko taka zielona obwódka i nic więcej się nie dzieje.^[3]

Inne koła wyglądają gorzej. Starsza grzybnia zbija się w gęstą warstwę, która odpycha wodę. Deszcz i podlewanie spływają po niej, jakby ktoś wcisnął w ziemię folię, więc trawa w tym pasie usycha, a na odsłoniętej glebie pojawiają się chwasty. Specjaliści od trawników dzielą takie pierścienie na dwa typy: te rosnące w samej glebie, które tworzą nieprzepuszczalną warstwę nad strefą aktywnego wzrostu, i te żyjące w warstwie starej darni, gdzie zwykle nie ma martwych plam, tylko ciemniejsza trawa.

Dlaczego pierścień, a nie pełny placek

Skoro grzybnia rośnie we wszystkich kierunkach, powinna w końcu wypełnić cały krąg. Tymczasem środek zostaje pusty, a grzyb zajmuje pas szeroki na kilkadziesiąt centymetrów. Wyjaśnienie tego wzoru zajęło badaczom ponad sto lat i wciąż nie jest kompletne.

Doświadczenia z początku XX wieku pokazały coś osobliwego: gdy w środku starego pierścienia położono świeże podłoże, grzyb tam nie wrócił. To wykluczało prosty głód. Później pojawiły się modele zakładające, że grzybnia sama się hamuje, na przykład wydziela substancje blokujące własny wzrost.

Najnowsze badanie sprawdziło te pomysły w terenie. Zespół z Uniwersytetu w Uppsali pobrał próbki gleby w poprzek dwóch pierścieni na cmentarzu w tym mieście i szukał w nich DNA grzyba. Analiza potwierdziła, że grzybnia tworzy pusty okrąg, a nie pełny krążek: w środku jej DNA było tyle, co w tle poza pierścieniem. Potem badacze wycinali fragmenty darni z krawędzi i przenosili je w inne miejsca: do środka koła, poza koło, obrócone w przeciwną stronę. Po czternastu miesiącach sprawdzili, gdzie grzyb urósł. Wyniki najlepiej pasowały do hipotezy, którą nazwali chwilową ucieczką: tuż za krawędzią wzrostu panują warunki nieprzyjazne, ale nie na stałe. Grzyb przeniesiony do środka potrafił rosnąć dalej, więc środek nie jest skażony raz na zawsze.^[4]

Co dokładnie blokuje grzybnię, wciąż nie wiadomo. W grę wchodzi brak składników odżywczych, wydzielane toksyny albo własne DNA grzyba, które działa hamująco. Na razie nie ma dowodów chemicznych na żadną z tych wersji. Pierścień jest więc dobrze opisany, ale jego przyczyna pozostaje otwartym pytaniem.

Ile lat ma taki krąg

Pierścienie rosną wolno, a tempo wzrostu daje pojęcie o skali czasu. Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze podaje, że kolonie powiększają się o około 30 centymetrów rocznie. Gdyby ten przyrost dotyczył promienia i był stały, trzymetrowy krąg liczyłby z grubsza pięć lat, a trzydziestometrowy około pięćdziesięciu. W praktyce bywa różnie, bo wzrost zależy od gatunku, gleby i pogody, więc takie wyliczenie zostaje szacunkiem.^[5]

Grzyby w kole nie są zaproszeniem do koszyka

Pierścienie tworzy wiele gatunków i część z nich jest trująca. Nawet jadalny twardzioszek przydrożny bywa mylony z niebezpiecznymi krewniakami, a grzyby z koszonego, nawożonego trawnika przy drodze to dodatkowe ryzyko. Zbieranie ich na podstawie samego kształtu koła jest złym pomysłem.

W ogrodzie zwykle wystarczy zmienić pielęgnację. Napowietrzenie darni, podlewanie i koszenie zmniejszają kontrast między pasem grzyba a resztą trawnika. Zrywanie samych owocników niewiele daje, bo grzyb siedzi w ziemi, a nowe zarodniki i tak przyniesie wiatr. Środki grzybobójcze dla działkowców w praktyce nie są dostępne, a zdjęcie darni razem z warstwą ziemi do trzydziestu centymetrów głębokości jest rozwiązaniem dla cierpliwych i raczej nieproporcjonalnym do problemu.

Równy okrąg na trawniku nie jest dziełem przypadku. To zapis ruchu jednej grzybni, która przez lata przesuwała się na zewnątrz i zostawiała za sobą wyczerpany środek. Grzyby wyrastają na samej krawędzi, bo tam organizm wciąż ma co jeść i dokąd rosnąć. Za rok ten sam pierścień będzie o kilkadziesiąt centymetrów szerszy.

Źródła

1. Montana State University Extension, Judith Basin County, „Fairy Rings”, data publikacji nieznana. https://www.montana.edu/extension/judithbasin/crops-and-livestock/news-and-alerts/june-fairy-rings.html
2. Emnet Abesha, Gustavo Caetano-Anollés, Klaus Høiland, „Population genetics and spatial structure of the fairy ring fungus Marasmius oreades in a Norwegian sand dune ecosystem”, Mycologia 95(6), 2003. https://doi.org/10.1080/15572536.2004.11833018
3. University of California Agriculture and Natural Resources, UC IPM, „Fairy Ring”, Pest Management Guidelines: Turfgrass, data aktualizacji nieznana. https://ipm.ucanr.edu/agriculture/turfgrass/fairy-ring/
4. Boel Olsson, Markus H. Thorén, Ove Eriksson, Hanna Johannesson, „Spatial structure and growth dynamics of fairy rings formed by Marasmius oreades”, Royal Society Open Science 13(8), 2026. https://doi.org/10.1098/rsos.260575
5. Royal Horticultural Society, „Fairy rings”, RHS Advice, data publikacji nieznana. https://www.rhs.org.uk/biodiversity/fairy-rings
6. Zdjęcie: Petri Roponen, „Marasmius oreades semi fairy ring”, Wikimedia Commons, 16 sierpnia 2021, licencja CC BY-SA 4.0. Plik przycięty do kadru 16:9. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marasmius_oreades_semi_fairy_ring.jpg, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/