Statki pływają po nim między pięcioma państwami, a w atlasach widnieje jako morze. Tymczasem Morze Kaspijskie nie ma żadnego połączenia z oceanem, więc jest największym jeziorem na Ziemi. Woda może z niego zniknąć wyłącznie przez parowanie, a to jedno zdanie tłumaczy, dlaczego jest słonawe i dlaczego każdy metr różnicy poziomu przesuwa linię brzegu o kilometry.
Zbiornik, który nie ma wyjścia
Powierzchnia około 370 tysięcy kilometrów kwadratowych i objętość bliska 79 tysiącom kilometrów sześciennych dają Kaspijskiemu pierwsze miejsce wśród jezior świata [1]. Nazwa „morze” ma sens praktyczny: akwen jest większy niż niejeden obszar morski, od stuleci dźwiga żeglugę i łączy porty pięciu krajów. Hydrologię interesuje jednak nie nazwa, a droga wyjścia. Z Kaspijskiego nie prowadzi żadna.
Skutki widać w każdym pomiarze. Otwarte morze oddaje nadmiar wody do oceanu i w ten sposób wyrównuje poziom, a tutaj nadmiar musi wyparować. Pływy, które na oceanach podnoszą wodę dwa razy na dobę, są w Kaspijskim praktycznie niewyczuwalne. Zamiast przypływów rządzą nim wiatry, które w płytkiej północy potrafią napędzić wodę na ponad trzy metry, oraz ciśnienie atmosferyczne: milimetr różnicy ciśnienia przesuwa taflę o trzynaście milimetrów.
Skoro nie ma odpływu, poziom zależy od prostego odejmowania: ile wody dopłynie i spadnie z deszczem, minus ile wyparuje. Wszystko, co dzieje się w dorzeczu, zapisuje się więc w jednej liczbie.
Trzy baseny pod jedną taflą
Kształt zbiornika tłumaczy jego czułość. Północna część jest ogromna i bardzo płytka: 91 942 kilometry kwadratowe, nigdzie głębiej niż 25 metrów, a na dwóch trzecich obszaru mniej niż 5 metrów. To prawie czwarta część powierzchni i jednocześnie pół procenta objętości. Basen środkowy schodzi do 788 metrów, południowy do 1025 metrów i mieści blisko dwie trzecie całej wody.
Dlatego w płytkim basenie północnym podniesienie poziomu o metr zalewa pas o szerokości kilku kilometrów, a obniżenie o metr odsłania podobny obszar dna. Delta Wołgi wysunęła się w niektórych miejscach w stronę wody o około 50 kilometrów od początku XX wieku. Na zdjęciach satelitarnych widać, jak woda ustępuje, a na jej miejscu zostają solniska i mokradła.
Sól, która nie ma ujścia
Zasolenie opowiada tę samą historię. Średnio woda ma około 13 gramów soli na litr, czyli mniej niż 35 gramów w przeciętnym oceanie [2]. Rzeki przynoszą sole wymyte z lądu, a woda opuszcza zbiornik tylko jako para, więc sól zostaje i stęża. Przy ujściu Wołgi woda jest prawie słodka, w środkowej części ma około 13 gramów na litr, a na południu nieco więcej, bo mniej tam rzek, a więcej słońca. Wiosną, gdy Wołga niesie roztopy, północ robi się jeszcze słodsza, a zimą zasolenie wraca w górę.
Najostrzej widać to w Karze-Bogaz-Goł, płytkiej lagunie na wschodnim brzegu. Zajmuje około 18 tysięcy kilometrów kwadratowych i ma tylko kilka metrów głębokości, a jej lustro leży dwa, trzy metry niżej niż lustro Kaspijskiego. Woda przelewa się przez wąską cieśninę i tam paruje. Zasolenie sięga 300 do 350 gramów na litr, ponad dwadzieścia razy więcej niż w samym zbiorniku. Laguna działa jak naturalna patelnia: odbiera wodę z jeziora, oddaje parę, zostawia sól.
Poziom jako rachunek z dorzecza
Poziom Kaspijskiego zmieniał się długo przed satelitami. W latach 30. XX wieku spadł o 1,8 metra i opadał dalej, aż w 1977 roku suma obniżki sięgnęła 3 metrów. Część tego spadku wiąże się z mniejszymi opadami w dorzeczu Wołgi, część z budową zbiorników na rzece. Potem przyszło odbicie: do 1995 roku woda wróciła w górę. Od 1996 roku trend znów jest ujemny, około 7 centymetrów rocznie w latach 1996-2015 i około 10 centymetrów rocznie w latach 2006-2021. Wraz z tym spadkiem wyschło około 15 tysięcy kilometrów kwadratowych powierzchni, głównie na północnym wschodzie, gdzie zbiornik z całorocznego stał się sezonowy [3].
Liczby zależą od jednej rzeki. W badanym okresie Wołga sama wnosiła około 90 procent rzecznej wody, a dopływ pięciu głównych rzek wyraźnie malał [4]. Od 1996 roku poziom spadł z około minus 26 do minus 28 metrów, a zbiornik stracił około 5,5 procent powierzchni i około 630 kilometrów sześciennych wody. Tempo jest nietypowe: w latach 2002-2015 poziom obniżał się około 20 razy szybciej, niż podnosi się średni poziom oceanów [5].
Spór o przyczyny
Co dokładnie odpowiada za ten spadek, wciąż nie jest przesądzone. Analiza dopływu, opadów i parowania z lat 1991-2019 wskazuje na spadek dopływu rzecznego jako główny czynnik, przy opadach bez wyraźnego trendu i tylko nieznacznym wzroście parowania. Modele klimatyczne kładą nacisk gdzie indziej: wraz z ocieplaniem parowanie rośnie szybciej niż opady w dorzeczu, więc bilans wody robi się coraz bardziej ujemny. Autorzy obu prac przyznają, że proporcje między tymi procesami nie są jeszcze ustalone.
Projekcje na koniec wieku rozciągają się od kilku do kilkunastu metrów. W scenariuszu umiarkowanym to około 8 metrów, z rozrzutem modeli od 2 do 15, a w scenariuszu wysokich emisji około 14 metrów, od 11 do 21. Przy takim spadku północny basen i zatoka Kara-Bogaz-Goł wyschłyby całkowicie. To rachunek z modeli, nie prognoza na przyszły rok, i dlatego rozrzut jest tu równie ważny jak środkowa wartość.
Jezioro, które pamięta inne brzegi
Historia zbiornika jest dłuższa niż pomiary. Rekonstrukcje z osadów i stanowisk archeologicznych pokazują wahania rzędu kilkunastu metrów: w ostatnich wiekach przed naszą erą lustro wody leżało i wyżej, i znacznie niżej niż dziś, a około tysiąca lat temu spadło jeszcze głębiej. Kaspijskie jest resztką znacznie większego zbiornika, który obejmował też Aralię. To, co dziś nazywamy morzem, jest jeziorem, które pamięta inne poziomy i inne brzegi.
Dla portów i żeglugi liczy się każdy centymetr, bo w płytkiej północy decyduje o tym, czy statek wejdzie do kanału. Dla reszty świata Kaspijskie jest przede wszystkim miarą: poziom zamkniętego zbiornika zapisuje śnieg z Rosji, wodę zabraną na pola i upalne lato nad Turkmenistanem. Wystarczy czytać taflę, żeby wiedzieć, co dzieje się w całym dorzeczu.
Źródła
- Xavier De Planhol, „Caspian Sea i. Geography”, Encyclopaedia Iranica, t. V, fasc. 1, 1990 (aktualizacja 5 maja 2016). https://www.iranicaonline.org/articles/caspian-sea-i
- U.S. Geological Survey, Earth Resources Observation and Science Center, „Kara-Bogaz-Gol, Turkmenistan” (Earthshots). https://eros.usgs.gov/earthshots/kara-bogaz-gol-turkmenistan
- Rohit Samant, Matthias Prange, „Climate-driven 21st century Caspian Sea level decline estimated from CMIP6 projections”, Communications Earth & Environment 4, 357, 7 października 2023. https://doi.org/10.1038/s43247-023-01017-8
- Jesse Duku, Mohammad J. Tourian i in., „The Shrinking Caspian Sea: Eco-Hydrological Responses to Human and Climate Pressures”, Earth’s Future, 2026. https://doi.org/10.1029/2025EF008028
- J. L. Chen, C. R. Wilson, B. D. Tapley, H. Save, J.-F. Crétaux, „Long-term and seasonal Caspian Sea level change from satellite gravity and altimeter measurements”, Journal of Geophysical Research: Solid Earth 122, 2017. https://doi.org/10.1002/2016JB013595
- Zdjęcie: Alexander Gerst (ESA), „Volga Delta”, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 2.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Volga_Delta.jpg, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0. Zmiany: kadr przycięty do proporcji 16:9 i zmniejszony do 1200 na 675 pikseli; kadr pozostaje na licencji CC BY-SA 2.0.
