Modrowronka kalifornijska należy do tej samej rodziny co nasza sójka. Ma niebieską głowę, skrzydła i ogon, szarobrązowy grzbiet i białą brew, a żyje w suchych zaroślach zachodniej Ameryki Północnej. Przez większość jesieni i zimy zajmuje się chowaniem jedzenia na później. W 2007 roku zespół z Cambridge sprawdził, czy potrafi chować je pod kątem głodu, którego jeszcze nie czuje. Odpowiedź brzmiała „tak”, ale o to, co ten wynik naprawdę znaczy, badacze spierają się do dziś.
Spiżarnia rozrzucona po krzakach
Modrowronki zamieszkują zachód kontynentu, od Oregonu po Meksyk, najczęściej w suchych, ciepłych zaroślach i rzadkich dąbrowach, również blisko ludzi. Ich jadłospis zmienia się z porami roku: od października do lutego jedzą głównie żołędzie, wiosną więcej owadów i owoców. Zapasów nie znoszą do jednej dziupli. Rozkładają je po całym terytorium, zakopując nasiona dębów, sosen i jałowców pojedynczo, w wielu miejscach. Części z nich ptak nigdy nie odkopie i wtedy z nasiona może wyrosnąć drzewo. Modrowronka jest więc przy okazji jednym z leśnych siewców [1].
Pamięć, która ma datę
Taki system działa tylko wtedy, gdy ptak pamięta nie tyle „mam zapasy”, ile „co, gdzie i kiedy schowałem”. Sprawdzono to w eksperymencie z 1998 roku. Modrowronki dostawały dwa rodzaje jedzenia: larwy, które są przysmakiem, ale szybko się psują, oraz orzeszki ziemne, mniej lubiane, ale trwałe. Ptaki chowały oba. Gdy pozwolono im wrócić do kryjówek po krótkiej chwili, szukały przede wszystkim larw. Gdy przerwa była dłuższa, a larwy zdążyły zgnić, przestawały ich szukać i wracały po orzeszki. Zapamiętały, co, gdzie i kiedy schowały, i na tej podstawie zmieniały plan poszukiwań [2].
Dwa pokoje i jedno śniadanie
W doświadczeniu z 2007 roku ptaki mieszkały w trzech połączonych klatkach. Każdego ranka zamykano je w jednej z klatek na końcu. W jednej czekało jedzenie, w drugiej nie było nic i właśnie ta różnica miała znaczenie. Resztę dnia ptaki spędzały, gdzie chciały. Wieczorem w obu końcowych klatkach pojawiały się tace z pokarmem, ale był to tylko proszek, którego nie da się przenieść w dziobie ani schować. Po trzech porankach spędzonych w każdej z klatek przyszedł dzień próby: proszek zastąpiono całymi orzeszkami piniowymi, które nadają się do chowania. Modrowronki schowały wyraźnie więcej orzeszków w klatce bez śniadania niż w klatce ze śniadaniem. Wybrały miejsce, w którym następnego ranka miały być głodne [3].
Druga wersja doświadczenia odcinała kolejne wyjaśnienie. Tym razem obie klatki miały jedzenie, tylko inne: w jednej rano podawano orzeszki ziemne, w drugiej suchą karmę. Gdyby ptaki chowały po prostu tam, gdzie jedzenia brakuje, różnicy by nie było. A była, i to podwójna: orzeszki trafiały do klatki z karmą, a karma do klatki z orzeszkami. Ptaki chowały to, na co będą miały ochotę rano, i w miejscu, gdzie tego rano nie dostaną.
Głód, którego jeszcze nie ma
Problem badaczy jest taki: w chwili chowania ptak jest najedzony. Skąd wiadomo, że nie działa pod wpływem obecnego apetytu? Pomaga zjawisko zwane sytością swoistą. Kiedy najemy się jednego rodzaju pokarmu, tracimy na niego ochotę, ale inne smaki nadal nam smakują. W doświadczeniu z 2007 roku wykorzystano to, by rozdzielić apetyt teraźniejszy od przyszłego. Część ptaków przed odbiorem zapasów karmiono tym samym pokarmem co przed chowaniem, część innym. Te z drugiej grupy chowały proporcjonalnie więcej pokarmu, na który miały mieć ochotę przy odbiorze, a nie tego, który smakował im w chwili chowania. Ich wybór odrywał się od obecnego głodu, a opierał na przyszłym [4].
Sójki z polskich lasów
Kilka lat później ten sam zespół powtórzył doświadczenie na sójce, Garrulus glandarius, ptaku znanym z polskich lasów i parków. Tym razem chodziło o dwie różne przyszłe potrzeby naraz. Cztery sójki chowały dwa pokarmy na dwóch tacach, a potem z każdej tacy mogły odebrać zapasy w innym stanie sytości: z jednej najedzone pokarmem pierwszym, z drugiej drugim. Po próbie kontrolnej, w której nie miały jeszcze żadnego doświadczenia z tym układem, trzy z czterech ptaków zaczęły rozkładać zapasy tak, by na każdej tacy leżał pokarm, na który będą miały ochotę przy odbiorze. Jadły przy tym według obecnego apetytu, a chowały według przyszłego. Autorzy odpowiadali też na zarzut, że ptaki nauczyły się jedynie, czego nie warto chować. Czwarta sójka w trzeciej próbie zgubiła ten wzorzec, a badacze nie wykluczyli, że przestała wtedy jeść pokarm podawany przed testem [5].
Spór o słowo „planowanie”
Czy to wystarcza, żeby mówić o planowaniu? Nie wszyscy się zgadzają, a jedną z wątpliwości można streścić tak: ptak może po prostu lubić rozkładać zapasy równomiernie. Modrowronki są rozsiewaczami i chowają jedzenie w wielu miejscach, więc mniej zapasów w klatce bez śniadania mogło wynikać z czegoś całkiem błahego. Drugie wyjaśnienie sięga po uczenie asocjacyjne. Szczury jedzą więcej w pomieszczeniach skojarzonych z jedzeniem, a chowanie u modrowronek częściowo podlega temu samemu systemowi motywacyjnemu co jedzenie. Gdyby tak było, obserwowany rozkład zapasów nie wymagałby ani wyobrażania sobie jutra, ani świadomego wyboru miejsca [6].
Thomas Suddendorf i Michael Corballis, autorzy przeglądu z 2007 roku, doszli do wniosku jeszcze dalej idącego. Ich zdaniem mimo rosnącej liczby badań wciąż brak przekonujących dowodów, by zwierzęta odbywały podróż w czasie umysłową, czyli wyobrażały sobie konkretne przyszłe zdarzenie i przeżywały je z wyprzedzeniem. Zamiast ogłaszać, że granica między ludźmi i zwierzętami zniknęła, proponowali rozłożyć tę zdolność na części i sprawdzać każdą osobno [7].
Czego dowodzą orzeszki w klatkach
Najmocniejszy fragment tej historii nie dotyczy słowa „planowanie”, ale tego, co ptaki rzeczywiście zrobiły. Modrowronka nie chowa jedzenia przypadkowo, nie kieruje się też wyłącznie apetytem na teraz. Jej zapasy układają się według stanu, w jakim będzie za kilka godzin, i to widać w każdym z opisanych doświadczeń. Czy ptak ma wtedy w głowie obraz jutrzejszego poranka, czy tylko bardzo dobrze wyuczoną regułę, tego nie rozstrzygnięto, i być może nie da się tego rozstrzygnąć samym liczeniem orzeszków na tacach. Dla samej modrowronki różnica jest jednak niewielka. Jej spiżarnia działa, a część zakopanych nasion wyrasta potem w dęby.
Źródła
- Animal Diversity Web, Jimmy Scott, „Aphelocoma californica (western scrub jay)”, University of Michigan. https://animaldiversity.org/accounts/Aphelocoma_californica/
- Nicola S. Clayton, Anthony Dickinson, „Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays”, Nature 395, 1998. https://doi.org/10.1038/26216
- C. R. Raby, D. M. Alexis, A. Dickinson, N. S. Clayton, „Planning for the future by western scrub-jays”, Nature 445, 2007. https://doi.org/10.1038/nature05575
- Sérgio P. C. Correia, Anthony Dickinson, Nicola S. Clayton, „Western scrub-jays anticipate future needs independently of their current motivational state”, Current Biology 17, 2007. https://doi.org/10.1016/j.cub.2007.03.063
- Lucy G. Cheke, Nicola S. Clayton, „Eurasian jays (Garrulus glandarius) overcome their current desires to anticipate two distinct future needs and plan for them appropriately”, Biology Letters 8, 2012. https://doi.org/10.1098/rsbl.2011.0909
- James M. Thom, Nicola S. Clayton, „Evolutionary Perspectives on Prospective Cognition”, w: „Seeing the Future”, Oxford University Press, 2016. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780190241537.003.0014
- Thomas Suddendorf, Michael C. Corballis, „The evolution of foresight: What is mental time travel, and is it unique to humans?”, Behavioral and Brain Sciences 30, 2007. https://doi.org/10.1017/S0140525X07001975
- Zdjęcie: Grendelkhan, „Aphelocoma californica on a branch at Año Nuevo Beach”, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. Kadr do 16:9 i zmniejszenie do 1200 × 675, ta sama licencja. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aphelocoma_californica_on_a_branch_at_A%C3%B1o_Nuevo_Beach.jpg
