Po kwadransie w wannie opuszki palców wyglądają jak suszone śliwki. Pierwsza myśl jest zwykle taka, że skóra napiła się wody i napęczniała. Tyle że palec pod wodą nie puchnie. Fałdy powstają, bo układ nerwowy zaciska w opuszce naczynia krwionośne, a skóra pozbawiona podparcia zapada się w drobną siatkę.
Palec po znieczuleniu zostaje gładki
Najprostszy dowód nie pochodzi z laboratorium, tylko z sali operacyjnej. Chirurdzy zauważyli to już w latach trzydziestych: palec, do którego nie dochodzi nerw, po długim moczeniu w ciepłej wodzie nie marszczy się wcale. W 1936 roku Thomas Lewis i George Pickering sprawdzili to u ochotników. Moczyli palce w wodzie o temperaturze około 40 stopni Celsjusza oraz w zimnej, około 20 stopni, a w części prób blokowali nerwy miejscowym znieczuleniem. Kiedy nerw nie przewodził, fałdy nie powstawały. W zimnej wodzie także nie, choć skóra miała z wodą dokładnie tyle samo kontaktu.[1]
Gdyby chodziło o nasiąkanie, temperatura i stan nerwów nie miałyby znaczenia. A miały. To przesądziło sprawę: marszczenie jest odruchem, a nie skutkiem ubocznym moczenia.
Skurcz, który zapada opuszkę
Droga odruchu jest krótka. Skóra dłoni i podeszew stóp, gładka i pozbawiona włosów, ma najgęstszą sieć nerwów współczulnych i najwięcej gruczołów potowych w całym ciele. Ciepła woda uruchamia w niej włókna współczulne, te uwalniają noradrenalinę, a noradrenalina trafia do receptorów alfa-adrenergicznych w ścianach tętniczek palców. Naczynia się zwężają. Krew odpływa z opuszki, ciśnienie w naczyniach włosowatych spada, tkanka traci napięcie.
Skóra leży na tym jak zbyt duży materiał na poduszce. Dopóki opuszka jest wypełniona, naskórek pozostaje naciągnięty. Kiedy wypełnienie znika, materiał musi się gdzieś poddać i składa się w siatkę fałd. Zmarszczki są więc odciskiem tego, co dzieje się pod skórą, a nie tego, co dzieje się z samą skórą.
Fałdy pojawiają się tylko na skórze gładkiej, czyli na dłoniach i podeszwach. Grzbiet ręki może się moczyć równie długo i pozostanie gładki. Różnicę robi nie grubość naskórka, a gęsta sieć nerwów i drobnych naczyń pod nim.
Naskórek też trochę wody chłonie, dlatego po długiej kąpieli bywa zmiękczony i jaśniejszy. Do powstania fałd to jednak nie wystarcza. Potrzebny jest impuls z nerwu, a samo moczenie go nie zastąpi.
Opuszka traci płyn, którego nie widać
W 2019 roku Antonin Gechev z londyńskiego szpitala Royal Free obejrzał ultrasonografem opuszki palców i paluchów przed namoczeniem i po nim. Między pasmami tkanki łącznej widać w nich przestrzenie wypełnione płynem, które normalnie utrzymują opuszkę w napięciu. Po wywołaniu zmarszczek ich pole przekroju spadło mniej więcej o połowę, z 12,9 do 6,6 procent powierzchni przekroju tkanek miękkich. Całkowite pole przekroju tkanek miękkich nie zmieniło się.[2]
Innymi słowy, palec nie napęczniał. Oddał część płynu, który go wypełniał, i właśnie dlatego opadł.
Po co komu pomarszczone palce
Skoro odruch jest aktywny i wymaga skurczu naczyń, ktoś w końcu zapytał, po co się to dzieje. W 2011 roku Mark Changizi i współpracownicy przyjrzeli się kształtowi fałd na zdjęciach kilkudziesięciu palców i doszli do wniosku, że przypominają sieć odpływową: rowki zbierają wodę spod palca i odprowadzają ją na boki, a wypukłe grzbiety zostają w kontakcie z trzymanym przedmiotem. Nazwali to bieżnikiem deszczowym, takim jak w oponie.[3]
Dwa lata później Kyriacos Kareklas, Daniel Nettle i Tom Smulders sprawdzili ten pomysł w eksperymencie. Ochotnicy przenosili przedmioty z jednego pojemnika do drugiego, w wersji z suchym dnem i zanurzonym w wodzie, raz z pomarszczonymi, raz z gładkimi palcami. Pod wodą palce pomarszczone okazały się szybsze, na sucho różnicy nie było.[4]
Potem przyszła replikacja i sprawa się skomplikowała. Zespół z berlińskiego Max Delbrück Center powtórzył ten sam test na czterdziestu osobach, w dwóch wariantach ustawienia. Nie znalazł żadnej korzyści z pomarszczonych palców przy przenoszeniu mokrych przedmiotów. W drugiej grupie uczestnicy byli z nimi nawet nieco wolniejsi, i to zarówno przy mokrych, jak i przy suchych. Osobno sprawdzono czucie: próg rozróżniania rowków na opuszce oraz czułość na wibracje nie zmieniły się po namoczeniu. Autorzy napisali wprost, że ich wyniki nie wspierają pomysłu, jakoby marszczenie było przystosowaniem do chwytania mokrych rzeczy, i uznali je raczej za produkt uboczny odruchu naczyniowego.[5]
Kto ma rację, wciąż nie wiadomo. Test z przenoszeniem przedmiotów jest grubym narzędziem, bo mierzy czas całej czynności, w której palce są tylko jednym z ogniw. Autorzy replikacji przyznali zresztą, że lepszy byłby pomiar siły potrzebnej do wyrwania przedmiotu spod palców. Do tego czasu obie wersje trzeba trzymać obok siebie: fałdy mogą być przystosowaniem, ale równie dobrze pozostałością po skurczu, który ma zupełnie inne zadanie.
Test, który nie wymaga igły
Nie trzeba rozstrzygać sporu o chwyt, żeby marszczenie było przydatne. Skoro fałdy powstają tylko przy sprawnych nerwach współczulnych, ich brak coś sygnalizuje. Tak powstał test marszczenia skóry: dłoń na pół godziny do wody o temperaturze około 40 stopni, potem ocena, ile palców się pomarszczyło. Każdy palec dostaje ocenę od zera do czterech, więc jedna ręka może zebrać do dwudziestu punktów. Wynik bywa niższy u osób, które dużo pracują rękami, i zmienia się z wiekiem. Neurologowie używają go jako taniego sitka w neuropatii cienkich włókien, czyli w chorobie drobnych nerwów odpowiadających za czucie i pracę naczyń. Czułość bywa różna, od około dwóch trzecich przypadków do ponad 80 procent u chorych na cukrzycę, ale test nie wymaga nakłucia skóry ani pracowni biopsyjnej.
Zmarszczki znikają po wyjęciu ręki z wody, gdy naczynia się rozkurczają. Zostaje pytanie, które od blisko stu lat nie ma pewnej odpowiedzi: czy te fałdy do czegoś służą, czy są tylko widocznym skutkiem odruchu o nieustalonym zadaniu. Pewne jest jedno. Patrząc na pomarszczone opuszki, widzimy pracę nerwów, a nie nasiąkniętą skórę.
Źródła
- Otto J. Hernández Fustes, Cláudia Suemi Kamoi Kay, Paulo José Lorenzoni i in., „The skin-wrinkling test: principles and clinical applications”, Arquivos de Neuro-Psiquiatria, 2026. https://doi.org/10.1055/s-0046-1827046
- Antonin Gechev, „Fluid Containing Structures in the tips of the fingers and toes delineated by Ultrasound Imaging before and after Induced Skin Wrinkling”, Scientific Reports, 2019. https://doi.org/10.1038/s41598-018-38476-5
- Mark Changizi, Romann Weber, Ritesh Kotecha, Joseph Palazzo, „Are wet-induced wrinkled fingers primate rain treads?”, Brain, Behavior and Evolution, 2011. https://doi.org/10.1159/000328223
- Kyriacos Kareklas, Daniel Nettle, Tom V. Smulders, „Water-induced finger wrinkles improve handling of wet objects”, Biology Letters, 2013. https://doi.org/10.1098/rsbl.2012.0999
- Julia Haseleu, Damir Omerbašić, Henning Frenzel i in., „Water-Induced Finger Wrinkles Do Not Affect Touch Acuity or Dexterity in Handling Wet Objects”, PLoS ONE, 2014. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0084949
- Zdjęcie: Sebastian Wallroth, „Wrinkly Fingers 001”, Wikimedia Commons, licencja CC BY 3.0, kadr 16:9 i skalowanie do 1200 x 675 pikseli. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wrinkly_Fingers_001.JPG
