Na dagerotypie Louisa Daguerre’a z około 1838 roku paryski bulwar du Temple jest niemal pusty. Widać kamienice, rzędy drzew i dwie małe postacie przy krawędzi chodnika: klienta i pucybuta. Reszta przechodniów przepadła, bo płyta zbierała światło przez kilka minut i wszystko, co się ruszało, zdążyło się rozmazać.
Dagerotyp był pierwszym praktycznym procesem fotograficznym i przez dwadzieścia lat trzymał się mocno, zwłaszcza w portrecie. Jego budowa tłumaczy dwie rzeczy, które dziś wydają się dziwne. Każde zdjęcie było jedyne, a oglądało się je pod kątem.
Zdjęcie, które zostało przedmiotem
Podstawą była miedziana blacha pokryta cienką warstwą srebra. Powierzchnię polerowano do lustra, potem wkładano do skrzynki z oparami jodu, a później także bromu. Srebro reagowało i na wierzchu powstawała cienka warstwa jodku srebra, czuła na światło.
Płytę zakładano do kamery i naświetlano. Obraz nie pojawiał się od razu, leżał w płycie jako zapis utajony. Wydobywały go dopiero opary podgrzanej rtęci, która osiadała tam, gdzie światło zmieniło powierzchnię. Na koniec płytę utrwalano, początkowo roztworem soli kuchennej, później tiosiarczanem sodu, i złocono chlorkiem złota [1].
Pierwsze dagerotypy wymagały od trzech do piętnastu minut naświetlania. Po poprawieniu obiektywów i dodaniu bromu portret udawało się zrobić w około minutę, co otworzyło drogę do zakładów fotograficznych.
Płyta nie reagowała na wszystkie kolory tak samo. Jodek srebra jest czuły głównie na światło niebieskie i ultrafioletowe, więc czerwień i żółć wypadały ciemno, a niebo, pełne ultrafioletu, prześwietlało się na biało. Na zdjęciach ulic błękit nieba jest więc prawie biały, a czerwone suknie bywają czarne.
W 1839 roku proces ogłoszono w Paryżu. Rząd francuski wykupił prawa od Daguerre’a i udostępnił wynalazek bez opłat całemu światu, z wyjątkiem Anglii. Wkrótce potem dagerotypowe zakłady zaczęły działać w Europie i w Ameryce.
Obraz leży na wierzchu
W fotografii na papierze obraz powstaje w warstwie żelatyny albo albuminy, a z negatywu robi się kolejne odbitki. W dagerotypie nie ma warstwy, w której obraz mógłby się schować. Powierzchnia, którą naświetlono, jest jednocześnie gotowym zdjęciem [2].
To wyjaśnia, dlaczego płyta jest jedyna. Nie istnieje negatyw, z którego można by zrobić kopię, a powtórne sfotografowanie dagerotypu zawsze coś traci. Obraz jest też odwrócony: fotograf nie przekładał go, bo nie miał czego przekładać. W portrecie tego nie widać, ale na zdjęciu ulicy litery szyldów biegną w drugą stronę.
Obraz tworzą cząstki o średnicy od dziesiątych części mikrometra do kilkudziesięciu mikrometrów. Jaśniejsze partie to amalgamat srebra i rtęci, ciemne to samo srebro.
Dlaczego trzeba je przechylić
Obraz nie siedzi w farbie ani w emulsji, tylko w metalowych cząstkach na polerowanym srebrze. Cząstki rozpraszają światło, a gładkie srebro odbija je lustrzanie. Z tych dwóch rodzajów odbicia powstają wszystkie szarości dagerotypu [3].
Kto patrzy na płytę prosto, widzi przede wszystkim własną twarz [4]. Trzeba przechylić ją tak, by odbijała ciemne tło. Wtedy jasne cząstki świecą na tle ciemności i pojawia się obraz. Przy jasnym tle jest odwrotnie: zdjęcie wygląda jak negatyw.
W uproszczeniu działa to podobnie jak szyba wystawowa. Widać przez nią to, co jest w środku, dopóki nie odbije się w niej coś jaśniejszego. Płyta nie przepuszcza światła, ale rozprasza je tylko na cząstkach obrazu, więc ciemne tło pozwala im wygrać z odbiciem.
Ostrość dagerotypu wynika z tej samej budowy. Nie ma ziarna emulsji, są tylko cząstki metalu, więc pod lupą widać więcej szczegółu, a nie większe ziarno. Granicą jest jakość obiektywu, nie chemia.
Ta jakość wystarczyła, by dagerotyp trafił do muzeów sztuki. Między 1847 a 1852 rokiem Samuel J. Miller wykonał nim portret Fredericka Douglassa, abolicjonisty i mówcy. Art Institute of Chicago zalicza ten obraz do najważniejszych nabytków działu fotografii i opisuje go jako zdjęcie o niezwykłej sile i powadze.
Krucha powierzchnia
Ta sama cecha, która dawała ostrość, czyniła płytę kruchą. Obraz nie ma lakieru ani emulsji, więc wystarczy przetarcie, by go usunąć. Na niepozłacanej płycie palec potrafi zetrzeć zdjęcie.
Dlatego płytę zamykano pod szkłem, z przekładką i uszczelnionymi krawędziami, a całość wkładano w etui z mosiężną ramką i jedwabną poduszką, która miała chronić powierzchnię.
Srebro z czasem reaguje z siarką, tlenem i chlorkami z powietrza. Na powierzchni narastają siarczki, tlenki i chlorki srebra, obraz matowieje, sinieje i pokrywa się ciemnymi plamami. To ten sam proces, który czerni srebrne sztućce, tylko tutaj zjada zdjęcie.
Papier wygrywa
W Anglii William Henry Fox Talbot szukał czegoś innego: obrazu, który można powielić. W 1834 roku zaczął robić odciski roślin na papierze nasączonym solami srebra, a w 1840 roku odkrył, że krótkie naświetlenie zostawia na papierze obraz utajony, który da się wywołać chemicznie. Proces opatentował i nazwał kalotypem [5].
Kalotyp dawał negatyw, z którego można było zrobić dowolną liczbę odbitek. Dagerotyp dawał ostrzejszy obraz, ale pojedynczy.
Los rozstrzygnął się jednak nie na papierze, tylko w szkle. W 1851 roku Frederick Scott Archer opracował proces kolodionowy: negatyw powstawał na szklanej płycie, którą trzeba było wywołać, zanim wyschnie.
Na tej samej chemii zbudowano ambrotyp, tańszy od dagerotypu, oraz tintyp, czyli zdjęcie na lakierowanej blasze. Oba kosztowały mniej, a tintyp dodatkowo wymagał krótszego naświetlania i był trwalszy. W latach sześćdziesiątych XIX wieku wypchnęły dagerotyp z portretu [6].
Zostały po nim szuflady i etui, w których ktoś trzyma zdjęcie przodka i widzi przede wszystkim własne odbicie.
Obraz ukryty w metalu
Dagerotypy starzeją się gorzej niż odbitki papierowe. Warstwa siarczków potrafi zabrudzić powierzchnię tak mocno, że twarzy nie da się już rozpoznać. W 2018 roku zespół badaczy zbadał dwie XIX-wieczne płyty z National Gallery of Canada, w tym jedną całkowicie nieczytelną.
Badacze naświetlili je promieniowaniem synchrotronowym i zmierzyli fluorescencję rtęci. Okazało się, że rtęć, która tworzyła obraz, nadal siedzi w cząstkach, nawet gdy powierzchnia sczerniała. Z mapy jej rozmieszczenia udało się odtworzyć całe portrety, niewidoczne w zwykłym świetle.
To pokazuje, czym naprawdę jest dagerotyp. Nie zadrukowanym kawałkiem papieru, ale cienką warstwą metalu i soli zapisaną na srebrze. Dopóki srebro leży na miejscu, obraz w nim siedzi, nawet gdy zniknął z widoku.
Źródła
- The Historic New Orleans Collection, „Daguerreotype Process: 1840–1860s”, From Daguerreotype to Digital. https://hnoc.org/virtual-exhibitions/from_daguerreotype_to_digital/daguerreotype-process
- American Institute for Conservation, Photographic Materials Group, „Daguerreotype”, Conservation Wiki. https://www.conservation-wiki.com/wiki/Daguerreotype
- M. S. Kozachuk i in., „Recovery of Degraded-Beyond-Recognition 19th Century Daguerreotypes with Rapid High Dynamic Range Elemental X-ray Fluorescence Imaging of Mercury L Emission”, Scientific Reports 8, 2018. https://www.nature.com/articles/s41598-018-27714-5
- James Iska, „Mirrors with Memory: The Magic of Daguerreotypes”, Art Institute of Chicago, 10 września 2021. https://www.artic.edu/articles/944/mirrors-with-memory-the-magic-of-daguerreotypes
- Linda Hall Library, „Henry Fox Talbot”, Scientist of the Day, 11 lutego 2019. https://www.lindahall.org/about/news/scientist-of-the-day/henry-fox-talbot/
- The Historic New Orleans Collection, „Wet Plate Process: 1854–1900”, From Daguerreotype to Digital. https://hnoc.org/virtual-exhibitions/from_daguerreotype_to_digital/wet-plate-process
- Louis Daguerre, „Boulevard du Temple”, dagerotyp, około 1838, domena publiczna. Plik: Wikimedia Commons, licencja: Public Domain Mark 1.0. Kadr przycięto do proporcji 16:9 i przeskalowano do 1200 na 675 pikseli.
