Bałtyk jest morzem, a jego woda w części północnej bywa niemal słodka. Wystarczy jednak popłynąć na zachód, w stronę cieśnin duńskich, żeby zasolenie wzrosło wielokrotnie. Skąd bierze się ta różnica i dlaczego nie zaciera się nigdy do końca?
Od kilkunastu gramów przy wejściu do prawie zera na północy
Zasolenie Bałtyku nie jest jedną liczbą, tylko długą drabiną. Przy wejściu z Morza Północnego, w Sundzie, powierzchniowa woda ma od 15 do 18 jednostek zasolenia, oznaczanych skrótem psu. Ta jednostka jest liczbowo bliska gramom soli na kilogram wody. W głównej części Bałtyku jest to 7 do 8, a w części północnej i wschodniej spada do 0-2 [1].
Ta sama woda jest inna również w pionie. Słona woda jest cięższa, więc zalega nisko, a słodsza trzyma się powierzchni. Wiele basenów Bałtyku jest przez to wyraźnie warstwowych, z granicą, przez którą woda miesza się słabo.
Skala tej drabiny bierze się przede wszystkim z tempa wymiany. Bałtyk jest stosunkowo odizolowany od innych mórz, a pełna wymiana jego wody zajmuje około trzydziestu lat. To dużo czasu dla rzek, które przez cały czas dopisują do bilansu własną wodę.
Rzeki wlewają więcej, niż paruje
Bilans wodny Bałtyku wygląda jak rachunek, w którym wpływy są stale większe od wydatków. Rzeki dostarczają około 440 km³ wody rocznie, opad nad samym morzem dodaje około 225 km³, a parowanie zabiera około 185. Nadwyżka słodkiej wody wynosi więc około 480 km³ rocznie i jest tego samego rzędu co dopływ słonej wody z Morza Północnego, szacowany na około 470 km³ [2].
Te liczby robią wrażenie dopiero w zestawieniu z rozmiarami akwenu. Bałtyk ma około 412 tysięcy kilometrów kwadratowych powierzchni i około 21,6 tysiąca kilometrów sześciennych objętości, więc nadwyżka odpowiada mniej więcej dwóm procentom całej jego wody w ciągu roku. Rozłożona równomiernie na powierzchni dałaby warstwę grubszą niż metr.
Nie jest to wynik jednego pomiaru. Osobne oszacowanie z satelitów mierzących zmiany ziemskiego pola grawitacyjnego i z reanalizy danych meteorologicznych daje podobny obraz: dopływ z lądu około 476 km³ rocznie, nadwyżka opadu nad parowaniem około 57 km³, a netto około 515 km³ wody wypływa z Bałtyku do Morza Północnego. W tym samym rachunku słona woda wchodzi przy dnie w ilości około 1300 km³ rocznie, a słodsza wypływa powierzchnią w ilości około 1800 km³ [3]. Sól nie gromadzi się więc warstwa po warstwie. Bałtyk jest systemem przepływowym: woda, która wpływa, w końcu z niego wypływa.
Morze Śródziemne działa w drugą stronę. Tam parowanie przewyższa opad i dopływ rzek, dlatego woda jest wyraźnie słona. W Bałtyku słodka woda ma przewagę i właśnie dlatego sól jest tu tak rozcieńczona.
Wąskie gardło na dnie cieśnin
Połączenie z oceanem jest wąskie i płytkie. Droga z Morza Północnego prowadzi przez cieśniny duńskie, a na ich dnie leży próg Darss, którego największa głębokość wynosi około 18 metrów. Ten próg, razem z wąskością cieśnin, ogranicza wymianę wody. Bez połączenia z oceanem nadwyżka słodkiej wody podnosiłaby poziom morza o ponad metr w ciągu roku [4].
O tempie tej wymiany mówi inny rachunek. Woda słodka w Bałtyku to około 17 tysięcy kilometrów sześciennych, blisko 80 procent całej objętości morza, a jej przeciętny czas pobytu w akwenie wynosi około 34 lat. Kropla z Wisły może więc krążyć w Bałtyku dłużej, niż trwa dorosłe życie. Przez cały XX wiek średnie zasolenie morza trzymało się w przedziale od około 5,5 do 6,5 promila, choć rzeki wnosiły wodę bez przerwy [5].
Sól przychodzi falami, nie strumieniem
Wymiana nie jest jednostajna. Woda z Morza Północnego jest gęstsza, więc gdy już wejdzie, sunie przy dnie i zalega w najniższych partiach basenów. Żeby w ogóle przekroczyła progi, potrzebna jest rzadka kombinacja pogody: najpierw długotrwały wiatr ze wschodu, który spycha wodę z Bałtyku do Morza Północnego i obniża poziom, potem silny sztorm z zachodu, który wpycha słoną wodę z powrotem [6].
Wtedy w ciągu kilku tygodni do Bałtyku wchodzą dziesiątki, a czasem setki kilometrów sześciennych wody. Takie zdarzenia nazywa się wielkimi wlewami bałtyckimi. Ten z grudnia 2014 roku był trzecim największym od początku obserwacji pod koniec XIX wieku, a kolejne, mniejsze, przyszły w 2015 i 2016 roku oraz w grudniu 2023. Wlew niesie wodę bogatą w tlen, która na chwilę poprawia warunki w głębinach, ale równocześnie spycha starą, ubogą w tlen wodę w stronę zatok.
Ten mechanizm tłumaczy też, dlaczego sól zostaje przy dnie. Granica między słoną głębią a słodką powierzchnią jest tak wyraźna, że utrudnia mieszanie i wymianę tlenu. W głębokich basenach Bałtyku tlen spada więc regularnie, a bez rzadkich wlewów z Morza Północnego sytuacja byłaby jeszcze gorsza.
Morze, które dwa razy było jeziorem
Historia tłumaczy, dlaczego ta równowaga jest tak młoda. Około 20 tysięcy lat temu obszar dzisiejszego Bałtyku leżał pod lodowcem. Gdy lód zaczął topnieć, w niecce powstało wielkie jezioro wód roztopowych. Około 11 700 lat temu jezioro przelało się przez środkową Szwecję i straciło około 25 metrów poziomu, a wkrótce potem przez nowy kanał wdarła się słona woda. Przez około 700 lat istniało tam Morze Yoldiowe, nazwane od żyjącej w nim słonawowodnej małży [7].
To nie był koniec zmian. Podnoszący się ląd zamknął połączenie i około 10 700 lat temu zaczęło się jezioro Ancylus, słodkowodny zbiornik miejscami większy niż dzisiejszy Bałtyk. Dopiero gdy poziom oceanu znów się podniósł, około 8500 do 8000 lat temu, woda morska weszła trzema drogami przez Sund, Wielki Bełt i Mały Bełt w dużych ilościach. Od tego czasu Bałtyk jest słonawy.
To geologicznie niedawno. Zasolenie, które dziś wydaje się stałą cechą tego morza, jest stanem z ostatnich ośmiu tysięcy lat, a wcześniej zmieniało się w obie strony co najmniej dwa razy. Do tego ląd wokół Skandynawii wciąż się podnosi, miejscami do 9 milimetrów na rok, więc morze powoli się kurczy.
Czego te liczby nie mówią
Zostaje kilka uproszczeń, które warto sprostować. Bałtyk opisuje się często jako morze bez pływów. To skrót: na wybrzeżu Finlandii pływy mają znaczenie rzędu kilku centymetrów, a o poziomie wody decydują przede wszystkim wiatr, ciśnienie i zmiany ilości wody w całym akwenie. Różnica między najwyższym a najniższym poziomem przekracza dwa metry na większości stacji pomiarowych, a w Kemi, Oulu i Hamina nawet trzy [8]. Ta sama pogoda, która steruje poziomem, steruje więc i wlewami słonej wody.
Druga ostrożność dotyczy samych liczb. Podane wartości są średnimi z określonych okresów i metod: bilans z tabeli instytutu i bilans z satelitów różnią się o kilka procent, bo mierzą nieco co innego. Zasolenie zależy też od miejsca, głębokości i sezonu, a nie tylko od tego, jak daleko od cieśnin leży dany punkt. Sund, Głębia Gotlandzka i Zatoka Botnicka to trzy różne morza w jednym.
Najciekawsza jest jednak konsekwencja całej układanki. Bałtyk nie jest słonym morzem, które z jakiegoś powodu straciło sól, ani jeziorem, które jeszcze nie zdążyło się zasolić. Jest morzem, w którym słodka woda wygrywa bilans, a sól dostaje się tylko przez wąskie gardło i tylko wtedy, gdy pozwoli na to pogoda. Wystarczy spojrzeć na północ, gdzie woda ma 1 do 2 gramów soli na kilogram, żeby zobaczyć, jak cienka jest granica między morzem a jeziorem.
Źródła
- HELCOM (Baltic Marine Environment Protection Commission), „About the Baltic Sea”, State of the Baltic Sea 2023 (HOLAS 3), odczyt 24.10.2026. https://stateofthebalticsea.helcom.fi/overview/about-the-baltic-sea/
- Leibniz-Institut für Ostseeforschung Warnemünde (IOW), „Baltic Sea in brief”, odczyt 24.10.2026. https://www.iow.de/profile-of-the-baltic-sea.html
- A. K. Boulahia, D. García-García, M. I. Vigo, M. Trottini, „The Water Cycle of the Baltic Sea Region From GRACE/GRACE-FO Missions and ERA5 Data”, Frontiers in Earth Science, 2022, odczyt 24.10.2026. https://doi.org/10.3389/feart.2022.879148
- W. Fennell, T. Seifert, „Oceanographic Processes in the Baltic Sea”, Die Küste, nr 74, 2008, odczyt 24.10.2026. https://izw.baw.de/die-kueste/0/k074106.pdf
- P. Winsor, J. Rodhe, A. Omstedt, „Baltic Sea ocean climate: an analysis of 100 yr of hydrographic data with focus on the freshwater budget”, Climate Research, t. 18, 2001, odczyt 24.10.2026. https://www.int-res.com/articles/cr/18/c018p005.pdf
- Finnish Meteorological Institute, „Major Baltic Inflows”, 18.07.2024, odczyt 24.10.2026. https://en.ilmatieteenlaitos.fi/major-baltic-inflow
- GEOMAR Helmholtz-Zentrum für Ozeanforschung Kiel, „The origin of the Baltic Sea”, tekst R. Spielhagena, odczyt 24.10.2026. https://www.geomar.de/en/discover/the-origin-of-the-baltic-sea
- Finnish Meteorological Institute, „Sea level variations”, odczyt 24.10.2026. https://en.ilmatieteenlaitos.fi/sea-level-variations
- Zdjęcie: Socket0, „Stormy Baltic sea on Bornholm” (sztormowe morze u wybrzeża Bornholmu), Wikimedia Commons, 10.04.2024, licencja CC0 1.0 (domena publiczna). Plik przeskalowano do 1200 × 675 pikseli, kadr i treść bez zmian. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stormy_Baltic_sea_on_Bornholm.jpg
