Miska z laki wygląda jak plastik: czarna, gładka, z odbiciem światła jak w lustrze. Powstała jednak z soku drzewa. Nie wyschła też jak farba, tylko utwardziła się w reakcji chemicznej, która w zwykłej pracowni malarskiej nie ruszyłaby z miejsca, bo potrzebuje powietrza tak wilgotnego, że farba schnie w nim bardzo źle.
Ta sprzeczność rządzi całą technologią. Laka nie jest lakierem w dzisiejszym sensie: nie zawiera rozpuszczalnika, który odparowuje, i nie tężeje przez zestalenie roztworu. To sok roślinny, który pod wpływem własnego enzymu zamienia się w usieciowaną żywicę. Wilgoć jest w tej reakcji warunkiem, nie przeszkodą.
Sok z drzewa, które się broni
Surowiec daje Toxicodendron vernicifluum, drzewo z rodziny nanerczowatych, bliski krewny sumaka i północnoamerykańskiej rośliny nazywanej poison ivy. Sok zbiera się przez nacięcia kory. Drzewo wysyła go po to, żeby zamknąć ranę, i to jest cała jego rola w przyrodzie.
Płyn jest mleczny i oleisty. W liczbach wygląda to tak: 60 do 70 procent lipidów z grupy katecholi, 20 do 30 procent wody, 5 do 10 procent gum roślinnych zawierających enzymy i 3 do 5 procent glikoprotein[1]. Głównym składnikiem jest urushiol, mieszanina pochodnych katecholu z długimi, nienasyconymi łańcuchami węglowymi[2].
Nie każda laka pochodzi z tego samego gatunku. W Tajlandii i Mjanmie sok daje Gluta usitata, w Wietnamie i na Tajwanie Toxicodendron succedaneum, a zamiast urushiolu siedzą w nim pokrewne związki, lakol albo titsjol. Wynikają z tego różnice w szybkości twardnienia i twardości powłoki, dlatego w przemyśle liczy się pochodzenie surowca.
Przed użyciem sok bywa podgrzewany do około 40 stopni i mieszany, żeby stracił nadmiar wody: zostaje jej 5 do 10 procent. Przy okazji część cząsteczek łączy się już wcześniej, w kontakcie z powietrzem.
Utwardzanie zamiast schnięcia
Lakier do paznokci albo farba wodna twardnieją, bo odparowuje z nich rozpuszczalnik. W lace tę rolę odgrywa coś innego. Sok zawiera wodę, którą częściowo usuwa się przed użyciem, ale powłokę tworzy reakcja chemiczna. Enzym lakaza, wbudowany w sam sok, ma w centrum cztery atomy miedzi. Odbiera elektrony pierścieniom fenolowym urushiolu, z cząsteczek powstają rodniki i chinony, te łączą się w dimery, potem w dłuższe łańcuchy i w końcu w trójwymiarową sieć. Tlen z powietrza jest w tej reakcji zużywany i redukowany do wody.
Efekt jest taki, że powłoka nie jest warstwą wyschniętego roztworu, ale jednym usieciowanym tworzywem. Met opisuje lakę wprost jako naturalny plastik, odporny na wodę, kwasy i w pewnym zakresie na ciepło[3].
Wilgotna szafa zamiast suszarni
Lakaza pracuje tylko w wąskim oknie: od 20 do 30 stopni Celsjusza i 70 do 80 procent wilgotności względnej. W koreańskich pomiarach filmy utwardzano w 25 stopniach i 85 procentach wilgotności. Tradycyjna pracownia nie suszy więc laki, tylko trzyma ją w ciepłej, wilgotnej i pozbawionej przeciągów szafie. Farba w takim powietrzu schnie opornie, a laka właśnie wtedy twardnieje.
Za wysoka temperatura psuje robotę równie skutecznie jak zbyt suche powietrze. Powyżej 40 stopni aktywność enzymu spada, a w 80 stopniach jego połowiczny czas życia skraca się do mniej niż 72 godzin. Warsztat musi trafić w wąski przedział, inaczej partia zostaje lepka albo traci twardość, którą miała mieć.
Pięć mikrometrów i trzydzieści warstw
Pojedyncza warstwa jest cieńsza niż kartka papieru. W pomiarach koreańskiego zespołu film miał 5 do 6 mikrometrów, czyli około dwudziestej części grubości zwykłej kartki. Rzemiosło nakłada więc lakę wielokrotnie: każdą warstwę utwardza, szlifuje i poleruje, zanim położy następną, a dobrej klasy szkatułka czy misa może mieć trzydzieści i więcej warstw.
Czas jest tu głównym kosztem. W testach zwykła laka przestaje być lepka po 30 do 120 minutach, ale pełne utwardzenie, po którym igła nie zostawia śladu, trwa od 30 do 90 dni. W rzemiośle warstwy są cieńsze niż w takich próbach i schną szybciej, ale każda musi odleżeć swoje, zanim można ją przeszlifować. Trzydzieści takich cykli to miesiące pracy nad jednym przedmiotem.
Muzealna analiza pokazuje, jak taki stos wygląda w przekroju. W panelu Jeana Dunanda z 1931 roku czarna laka miała około 20 mikrometrów, warstwa żółtego pigmentu 40 mikrometrów, a podłoże gipsowe 135 mikrometrów. W warstwach rozpoznano aurypigment i cynober, czyli minerały, którymi zdobiono lakę od stuleci[4].
Dla konserwatora taki przekrój jest mapą. Zanim ktoś dotknie retuszu, musi wiedzieć, które warstwy są oryginalne, a które dołożono później, i z czego zrobiono każdą z nich. W panelu Dunanda badacze rozdzielili kolejno gipsowe podłoże, czarną lakę, warstwę z bieli tytanowej i bieli kostnej, żółty aurypigment oraz cienką powłokę ochronną na wierzchu.
Złoto na lepkim
Japońska technika maki-e korzysta z tego, co w innych technologiach byłoby wadą: z lepkości. Proszek złota albo srebra sypie się na jeszcze nieutwardzoną lakę, a ona działa jak klej i trzyma metal. W odmianie nashiji drobne płatki dają ziarnistą powierzchnię, którą porównuje się do skórki gruszki.
Kolor też powstaje w samym soku: czerń daje sadza lub węgiel drzewny, czerwień siarczek rtęci, czyli cynober. Rzeźbiona laka chińska idzie dalej, bo najpierw buduje gruby stos warstw, a potem wycina w nim wzór. W Japonii lakierowanymi przedmiotami były także zbroje i hełmy.
Zakres jest zresztą szeroki. W zbiorach Metropolitan Museum są lakierowane puchary z III wieku przed naszą erą, koreańskie szkatułki, japońskie hełmy, strzemiona, pudła na sutry i pudełka inro noszone przy pasie. Ta sama powłoka chroniła przedmioty codzienne, ceremonialne i wojenne, a przy tym dawała się wypolerować do lustra.
Związek, który uczula
Urushiol jest silnym alergenem. U wrażliwych osób kontakt z sokiem kończy się pęcherzami i sączącym wypryskiem, takim jak po poison ivy. Przegląd dermatologiczny podaje, że około 80 procent japońskich stolarzy mających styczność z laką z drzewa dostaje wyprysku na dłoniach i przedramionach[5].
Ten sam związek siedzi w skórce mango i w łupinie orzecha nerkowca, więc uczulenie potrafi zaskoczyć przy jedzeniu owocu. Po utwardzeniu problem jednak maleje: alergenność urushiolu wyraźnie spada, gdy cząsteczki się polimeryzują. Utwardzona powłoka przestaje być groźna dla skóry, niebezpieczny bywa warsztat, świeży sok i pył ze szlifowania.
Efekt jest przedmiotem, który wygląda jak produkt przemysłu, a jest zapisem kilku miesięcy pracy i jednej reakcji enzymatycznej. Laka nie potrzebuje suszarni. Potrzebuje wilgotnego pokoju, cierpliwości i drzewa, które pod nacięciem kory wysyła sok, żeby się zagoić. Reszta to trzydzieści cienkich warstw, szlif i polerowanie.
Źródła
- Yu H.H., Lim J.-A., Lee K.-B., Lee Y., „Improved Measurements of the Physical Properties of Oriental Lacquers Using Atomic Force Microscopy and a Nanoindenter”, Polymers 2021, 13(9), 1395. https://doi.org/10.3390/polym13091395
- Hou J., Wang T., Wang Y., Feng X., Liu X., „Research on the Rapid Curing Mechanism and Technology of Chinese Lacquer”, Polymers 2025, 17(12), 1596. https://doi.org/10.3390/polym17121596
- Department of Asian Art, The Metropolitan Museum of Art, „Lacquerware of East Asia”, Heilbrunn Timeline of Art History, październik 2004. https://www.metmuseum.org/essays/lacquerware-of-east-asia
- Pintus V., Baragona A.J., Wieland K., Schilling M., Miklin-Kniefacz S., Haisch C., Schreiner M., „Comprehensive Multi-Analytical Investigations on the Vietnamese lacquered Wall-Panel 'The Return of the Hunters’ by Jean Dunand”, Scientific Reports 2019. https://doi.org/10.1038/s41598-019-55471-6
- Goon A.T.J., Goh C.L., „Plant dermatitis: Asian perspective”, Indian Journal of Dermatology 2011, 56(6), 707-710. https://doi.org/10.4103/0019-5154.91833
- Zdjęcie: National Institutes for Cultural Heritage (ColBase, Tokyo National Museum), „Writing Box, Reed and boat design in maki-e lacquer”, CC BY 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Writing_Box,_Reed_and_boat_design_in_%22maki-e%22_lacquer_04.jpg, licencja https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. Zmiany: kadr do proporcji 16:9 i zmniejszenie do 1200 na 675 pikseli.
