Tkanina z Bayeux nie powstała na krośnie. 68 metrów historii wyszyto wełną na lnie

W Bayeux w Normandii przechowuje się pas tkaniny długi na około 68 metrów. Przedstawia najazd Wilhelma Zdobywcy na Anglię, bitwę pod Hastings i łacińskie podpisy. Mimo nazwy ten pas nie powstał na krośnie: to haft, w którym obraz i litery ktoś wyszył wełnianą nicią na gotowym płótnie lnianym.

Arras, który nie wyszedł z krosna

Różnica między arrasem a haftem nie jest drobnostką. W arrasie obraz powstaje razem z tkaniną: osnowa i wątek przecinają się pod kątem prostym, a kolorowa przędza jest częścią struktury. W hafcie najpierw istnieje płótno, a igła kładzie na nim nici. Regularność linii w Bayeux zdradza zresztą wcześniejsze znaczniki, być może rysunek wykonany na płótnie przed rozpoczęciem pracy.^[1] Haft pozwalał rozplanować długą opowieść na pasach materiału i pracować nad scenami osobno, zamiast budować każdy obraz od pierwszej nitki osnowy.

Francuzi mówią o dziele „Tapisserie de Bayeux”, a Anglicy o „Bayeux Tapestry”. Nazwa utrwaliła techniczną nieścisłość, bo arras to wyrób tkany, historycznie kojarzony z warsztatami w Arras. Polskie „tkanina z Bayeux” jest ostrożniejsze, choć również nie mówi wprost, że chodzi o haft.

Dziewięć płócien i cztery ściegi

Podłoże stanowi cienkie, dość równo tkane płótno lniane. Powstało z dziewięciu pasów o różnej długości, zszytych w całość. Płótno ma około 70 centymetrów szerokości, samo wyobrażenie około 50 centymetrów, a całość razem z podszewką waży blisko 350 kilogramów.

Haftujący użyli czterech ściegów. Ścieg łodyżkowy kreślił kontury, łańcuszkowy i rozdzielany podkreślały niektóre litery oraz wzory, a ścieg kładziony, nazywany od tego dzieła ściegiem z Bayeux, wypełniał większe płaszczyzny koloru. Wełniane nici ułożone obok siebie tworzą lekko wypukłą powierzchnię, która łapie światło, więc haft oglądany z bliska sprawia wrażenie reliefu.

Z dziesięciu odcieni wełny powstało 626 postaci, 202 konie i muły, 41 statków oraz 37 budynków, w tym Mont-Saint-Michel.^[2] To wynik muzealnego liczenia, nie deklaracja twórcy.

Kolor z trzech roślin

Barwniki zbadano laboratoryjnie. Wśród oryginalnych nici znaleziono związki charakterystyczne dla trzech roślin: urzetu barwierskiego (pastelu), który dawał niebieski barwnik (indigotin), marzany barwierskiej odpowiedzialnej za czerwienie oraz rezedy żółtawej, źródła żółci. W próbkach nie wykryto garbników.^[3]

Nie każdy kolor znosił stulecia tak samo. Niebieski barwnik z urzetu nie wniknął w głąb włókna, więc część niebieskich motywów wyblakła. Czerwienie i żółcie trzymały się lepiej. Najgorzej wyglądają dziś fragmenty naprawiane w XIX wieku: nici barwione wczesnymi barwnikami syntetycznymi zblakły miejscami do bieli, podczas gdy średniowieczna wełna obok zachowała kolor. Analiza barwników pozwala więc odróżnić oryginał od późniejszej renowacji.

Kto kazał, kto wyszył

Nie ma współczesnej relacji o powstaniu dzieła. Romantyczna legenda o królowej Matyldzie, żonie Wilhelma, i jej dwórkach wyszywających tkaninę nie znajduje potwierdzenia w dokumentach. Najczęściej przyjmuje się, że haft zamówił Odon, biskup Bayeux i przyrodni brat Wilhelma, dla nowej katedry w Bayeux, konsekrowanej 14 lipca 1077 roku. Odon pojawia się zresztą na samym hafcie kilka razy, a tonsura odróżnia go od świeckich rycerzy.

Haft opowiada historię od przysięgi. Edward Wyznawca wysyła Harolda do Normandii, ten składa Wilhelmowi przysięgę na relikwie, a po śmierci Edwarda przyjmuje koronę. Na końcu jest bitwa i scena, którą tradycyjnie czyta się jako śmierć Harolda, trafionego strzałą w oko. Kolejne odsłony opisują łacińskie podpisy, a wokół scen biegnie bordiura ze zwierzętami.

Sam haft powstał prawdopodobnie w południowej Anglii, w środowisku hafciarek, które tam wówczas pracowały. Łacina podpisów wskazuje, że całość nadzorował ktoś piśmienny, zapewne duchowny. Dzieło miało opowiadać historię ludziom, którzy nie umieli czytać. Muzeum w Bayeux zwraca uwagę, że wystawienie go w konsekrowanej świątyni dodawało normańskiemu podbojowi legitymizacji.

Raz w roku, resztę czasu w skrzyni

Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1476 roku, z inwentarza skarbca katedry w Bayeux. Wtedy dzieło wisiało w nawie raz w roku, w święto relikwii, a przez pozostałe miesiące leżało zwinięte w drewnianej skrzyni w zakrystii.^[4] Przez siedem stuleci prawie nikt o nim nie pisał. Materiał nie był wystawiony na światło ani na stałe naprężenie, a światło i naciąg należą do największych wrogów tkaniny.

Dwa pożary katedry nie zniszczyły dzieła; za każdym razem udało się je uratować.^[5] Podczas rewolucji francuskiej, według miejscowej tradycji, chciano pociąć pas na płachty pod wozy wojskowe; uratował go miejscowy prawnik. W 1794 roku komisja sztuki przejęła dzieło jako dobro narodowe, a w latach 1803-1804 pokazano je w Luwrze. Potem wróciło do Bayeux, gdzie od 1812 roku wisiało w ratuszu i było pokazywane co roku we wrześniu; od 1842 roku oglądano je stale. W czasie II wojny światowej wywieziono je do zamku Sourches, a w 1945 roku wróciło do Bayeux. Od 1983 roku znajduje się w dawnym seminarium, obok biblioteki.

Co zostało z dziewięciu wieków

Dzieło naprawiano wiele razy. Formularz nominacji do programu Pamięć Świata z 2006 roku wymienia 518 napraw z różnych okresów. Między XV a XVII wiekiem tkaninę podszyto drugim płótnem lnianym, a podczas XIX-wiecznej konserwacji odcięto 2-3 centymetry górnej krawędzi, gdzie mocowano ją do zawieszenia. Nici z tego okresu zawierają barwniki syntetyczne, co pozwala datować renowację na lata po 1860 roku.

Dziś pas jest zbyt ciężki i zbyt kruchy, żeby ewakuować go w razie katastrofy; muzeum trzyma go w gablocie z kontrolą temperatury i wilgotności.

To, co oglądamy, nie jest więc arrasem z krosna, a haftem, który przetrwał dzięki skrzyni, chłodowi i rzadkiemu pokazywaniu. Jego wartość nie leży w niezniszczalności materiału, bo wełna blaknie, a len się przeciera. Leży w decyzji, żeby przez siedem stuleci rozwijać go tylko na kilka dni w roku.

Źródła

1. Bayeux Museum, „The Bayeux Tapestry is an embroidery”, dostęp 5 listopada 2026. https://www.bayeuxmuseum.com/en/the-bayeux-tapestry/discover-the-bayeux-tapestry/tapestry-or-embroidery/
2. Bayeux Museum, „The characters in the Bayeux Tapestry”, dostęp 5 listopada 2026. https://www.bayeuxmuseum.com/en/the-bayeux-tapestry/discover-the-bayeux-tapestry/the-characters/
3. Ville de Bayeux / UNESCO, „Memory of the World Register: Bayeux Tapestry”, nomination form No. 2006-44, 2006. https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mow001/nomination-form-bayeux-tapestry_en_0.pdf
4. Bayeux Museum, „From Odo’s Cathedral to the Louvre”, dostęp 5 listopada 2026. https://www.bayeuxmuseum.com/en/the-bayeux-tapestry/over-the-centuries/from-the-cathedral-to-the-louvre/
5. Bayeux Museum, „Bayeux Tapestry press kit”, 2025. https://www.bayeuxmuseum.com/wp-content/uploads/2025/07/2025_PressKit-Bayeux-Tapestry.pdf
6. Zdjęcie: Université de Caen Normandie, CNRS, ENSICAEN, kampania fotograficzna 2017 (Fabrique de patrimoines en Normandie), scena 57, domena publiczna (Public Domain Mark 1.0), https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bayeux_Tapestry_Scene_57_(cropped).png. Kadr 16:9 i skalowanie do 1200×675.