W Krzemionkach, kilkanaście kilometrów od Ostrowca Świętokrzyskiego, krzemień wydobywano od około 3900 do 1600 roku p.n.e. Najgłębsze szyby sięgały dziewięciu metrów, a w wapieniu drążono chodniki i komory o powierzchni do pięciuset metrów kwadratowych. Wszystko bez metalu, narzędziami z poroża, kości, kamienia i krzemienia.[1]
Kopalnia nie była jedną dziurą w ziemi. To był układ szybów, chodników i komór rozrzuconych na kilku kilometrach, z warsztatami, hałdami odpadów i miejscami, w których górnicy jedli i spali.
Kamień w paski
Krzemień pasiasty leży w górnojurajskich wapieniach, w dwóch horyzontach odległych o dwa, trzy metry. Konkrecje, czyli twarde skupienia krzemionki, osiągają metr średnicy, ale mają zaledwie około dziesięciu centymetrów grubości. Górnik wyjmował więc ze ściany coś w rodzaju płaskiego, ciężkiego placka.[2]
Ten surowiec występuje tylko w Górach Świętokrzyskich i trudno go pomylić z innym krzemieniem. Ciemne i jasne, nieregularne pasma szarości przypominają przekrój pnia albo smugę w chmurach. Dzięki temu kamień z Krzemionek można było rozpoznać setki kilometrów od kopalni, nawet w rękach kogoś, kto nigdy nie widział tych pagórków.
Od jamki do komory
Najprostsze wyrobiska były jamami o głębokości do dwóch metrów. W kolejnych na dnie pojawiały się nisze, które powiększały miejsce pracy. Głębiej zaczynały się kopalnie filarowo-komorowe, wysokie na pięć, sześć metrów. Zostawiano w nich nietknięte fragmenty wapienia, działające jak filary podtrzymujące strop, a prace prowadzono pięć do ośmiu metrów od szybu.
Najbardziej rozbudowane kopalnie komorowe schodziły do dziewięciu metrów, a górnicy odchodzili w nich od szybu na dwadzieścia metrów i dalej. Takiego wyrobiska nie da się zrobić bez planu i podziału pracy. Trzeba było wiedzieć, gdzie kończy się bezpieczna odległość od ściany, gdzie postawić filar i jak wywlec urobek na powierzchnię.
Po co schodzić tak głęboko? Bo warstwa krzemienia nie leży równo. Przy krawędzi pola wapień jest zwietrzały i wystarczały płytkie jamy. W środku ta sama warstwa kryje się pod kilkoma metrami zdrowej skały, więc kto chciał do niej dotrzeć, musiał drążyć szyb i chodnik. Pole górnicze ciągnie się pasem około pięciu kilometrów wzdłuż wychodni wapienia i ma od dwudziestu pięciu do dwustu metrów szerokości. Kopalnia nie jest więc okrągła ani prostokątna: jej kształt wymusiła geologia.
Kto kopał, wiemy między innymi z ceramiki. Kultura pucharów lejkowatych, nazwana od kształtu naczyń, zaczynała od płytkich jam i nisz w zewnętrznej części pola. Dopiero kultura amfor kulistych, której nazwa także pochodzi od formy garnków, rozwinęła kopalnie filarowo-komorowe i komorowe. Fragmenty ich naczyń znajdowano w zasypanych szybach, a daty radiowęglowe z wyrobisk i obozowisk skupiają się w latach 3300-3000 p.n.e.
Skala robi wrażenie również w liczbach. Na polu górniczym doliczono się ponad czterech tysięcy szybów, a szacunki mówią o około pięciu tysiącach wyrobisk różnego typu. Największe komory miały po pięciuset metrów kwadratowych, więcej niż niejeden współczesny dom.
Chodnik niższy od człowieka
Wyobrażenie o tej pracy zmienia jeden pomiar. Chodniki w Krzemionkach miały około sześćdziesięciu centymetrów wysokości, a tylko niektóre nisze i stanowiska pracy były wyższe niż metr. Dorosły człowiek poruszał się w nich na kolanach albo na boku, z narzędziem przy twarzy i ze światłem gdzieś obok.[3]
Narzędzia były dopasowane do skały. Najczęściej wymienia się kilofy z poroża, ale znajdowano też kościane dłuta, kamienne młoty i krzemienne kilofy. Jeden z typów, gruby, cylindryczny, z ostrym końcem i tępym obuchem, przypomina kształtem późniejszy młot górniczy i bywa nazywany jego zapowiedzią. W krzemionkowskich kopalniach natrafiono także na narzędzia ze skały wulkanicznej, co w neolitycznym górnictwie krzemienia w Europie pozostaje wyjątkiem.
Do tego dochodziła organizacja. Przy jednym z szybów archeolodzy odkopali szesnaście śladów po słupach, interpretowanych jako resztki dachu nad wejściem. Obok było obozowisko, palenisko i warsztat, w którym naprawiano narzędzia i wykańczano siekierki. Stefan Krukowski, badacz kopalni jeszcze przed wojną, uważał, że górnicy przyjeżdżali tu na sezon: wiosną, po zimowej przerwie, i wracali do swoich wsi jesienią. To pozostaje hipotezą, ale sam dach nad szybem wskazuje, że prace trwały dłużej niż kilka dni.
Siekierki, które jechały 660 kilometrów
Krzemień pasiasty nie nadaje się na długie wióry, za to świetnie sprawdza się w siekierach. To wyjaśnia, dlaczego kopalnia wyspecjalizowała się w jednym produkcie: gładzonych siekierkach i dłutach o czworokątnym przekroju.
Zasięg handlu rósł razem z kolejnymi kulturami. W czasach kultury pucharów lejkowatych wyroby z Krzemionek docierały do dwustu pięćdziesięciu kilometrów. W kulturze amfor kulistych, gdy powstawały najgłębsze kopalnie, ten zasięg urósł do sześciuset sześćdziesięciu kilometrów: od dzisiejszych Niemiec po Ukrainę, od Litwy po Czechy.[4]
Większość znanych siekierek z pasiastego krzemienia pochodzi z grobów i wygląda na nieużywaną, co sugeruje, że liczył się również wygląd kamienia. Archeolodzy opisują też miniaturowe siekierki, kilkucentymetrowe, prawdopodobnie noszone jako amulety. Kamień z paskami był więc jednocześnie narzędziem i przedmiotem o znaczeniu, którego nie da się zmierzyć zużyciem ostrza.
Kopalnia nie działała wiecznie. Po upadku kultury amfor kulistych wydobycie niemal zamarło na czterysta, pięćset lat. We wczesnej epoce brązu ktoś wrócił w to miejsce, ale nie po to, żeby drążyć nowe szyby. Ludzie z kultury mierzanowickiej przerabiali neolityczne hałdy, wybierając z nich resztki krzemienia.
Co zostało w ziemi
Po kopalni został krajobraz: płytkie zagłębienia po szybach, wały z odpadów, ślady warsztatów i dróg. Z lotu ptaka widać pas wyrobisk ciągnący się kilka kilometrów wzdłuż wychodni wapienia. W 2019 roku Krzemionkowski Region Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia Pasiastego trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Było to pierwsze polskie stanowisko archeologiczne na tej liście.
Dziś przez część wyrobisk prowadzi trasa turystyczna: około półtora kilometra, z kilkusetmetrowym odcinkiem pod ziemią.[5] Schodzi się tam do neolitycznych korytarzy, które przetrwały w większości w takim stanie, w jakim je zostawiono. Różnica polega na tym, że dziś świeci się w nich światło i nikt nie musi się czołgać z workiem kamieni.
Najciekawsza w Krzemionkach nie jest jednak głębokość. Jest nią czas i powtarzalność. Przez ponad dwa tysiące lat, bez metalu i bez pisma, kolejne społeczności wracały w to samo miejsce, drążyły nowe szyby obok starych, zostawiały filary i woziły kamień setki kilometrów dalej. Kopalnia wymagała organizacji i planu, nie samej siły.
Źródła
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, „Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego na liście światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego UNESCO”, 6 lipca 2019. https://www.gov.pl/web/kultura/krzemionkowski-region-prehistorycznego-gornictwa-krzemienia-pasiastego-na-liscie-swiatowego-dziedzictwa-kulturalnego-i-naturalnego-unesco
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, baza Geosites, „Rezerwat przyrody i archeologii Krzemionki Opatowskie”. https://www.iop.krakow.pl/geosites/home/single/181
- Jacek Lech, „Flint Mining Among the Early Farming Communities of Poland”, Staringia 6, 1981. https://natuurtijdschriften.nl/pub/568081/STAR1981006001017.pdf
- Barbara Sałacińska, Sławomir Sałaciński, „Settlement base of the Neolithic banded flint mines in Krzemionki Opatowskie”, Sprawozdania Archeologiczne 74/1, 2022. https://doi.org/10.23858/SA/74.2022.1.3073
- Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim, „About the department”. https://muzeumostrowiec.pl/en/about-the-department/
- Zdjęcie: Jakub Hałun, „Krzemionki 20150519 6495”, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Krzemionki_20150519_6495.jpg, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0. Kadr przycięto do proporcji 16:9 i zmniejszono; kadr objęty tą samą licencją CC BY-SA 4.0.
