Na archeologicznych mapach droga na południe od Shrewsbury ma numer 64 i etykietę rzymskiej. Widać ją w polu jako niski, równy grzbiet między dwoma rowami. Kiedy w 2009 roku przed rozbudową kamieniołomu przecięto ją wykopem, okazało się, że trzy z czterech nawierzchni ułożono w epoce żelaza, setki lat przed przybyciem Rzymian. Grzbiet, nasyp i wyprofilowana jezdnia wyglądają dokładnie tak, jak powinna wyglądać droga rzymska, a jednak nią nie są. Skoro kształt nas zmylił, trzeba zapytać, co właściwie przesądza o tym, że droga jest rzymska.[1]
Grzbiet w polu, który wyglądał jak podręcznikowy
W 2009 roku kamieniołom twardego piaskowca w Sharpstone Hill, cztery kilometry na południe od Shrewsbury, miał się powiększyć. Zanim maszyny weszły w zbocze, archeolodzy zdjęli wierzchnią warstwę ziemi na pasie szerokim na 150 metrów i wyznaczyli sześć miejsc do ręcznego przekopania. Droga widniała wcześniej jako grzbiet biegnący przez pola, miejscami zerodowany, miejscami zasypany ziemią spłukaną z góry. W naturalnym zagłębieniu przetrwał fragment przekroju, jaki rzadko się trafia: cztery kolejne nawierzchnie, jedna nad drugą, a pod najstarszą warstwa gałęzi.
Monety i rzymska ceramika leżały wysoko w tym układzie, przy najpóźniejszej nawierzchni. To wystarczyło, by uznać, że cała konstrukcja jest rzymska. Dodatkowy argument leżał obok: w Meole Brace, na trasie drogi, działała osada z drugiego wieku. Daty z warstw najniższych nikt wtedy jeszcze nie miał.
Droga, która rosła przez stulecia
Pierwszą nawierzchnię ułożono na rozjeżdżonym, mokrym gruncie. Najpierw położono warstwę gałęzi bzu szeroką na 4,5 metra. Były niepołamane, co sugeruje, że ziemię nasypano na nie szybko, zanim zdążyły się ugiąć. Na tym spoczął żwir z drobnymi kamieniami w piaszczysto-mulistym wypełnieniu, a na wierzchu otoczaki z rzeki. Powstała jezdnia szeroka na pięć metrów, wypiętrzona pół metra nad otoczenie i wyprofilowana w łagodny łuk, żeby woda spływała na boki. Od strony opadającego zbocza ograniczał ją rowek z rzędem otworów po palikach, może po płocie z plecionki.
Kolejne przebudowy powtarzały ten sam przepis. Droga rosła: po ostatniej fazie miała ponad metr wysokości i ponad siedem metrów szerokości, czyli tyle, ile potrzebuje dwukierunkowy ruch wozów. Otoczaki do każdej nawierzchni pochodziły spoza okolicy, najpewniej znad Severn, ponad trzy kilometry dalej. Wożenie kamienia znad rzeki było łatwiejsze niż kruszenie twardego piaskowca pod nogami.
Mikroskopijne ślady w osadzie pod pierwszą jezdnią zdradzają, co działo się tam wcześniej. Richard Macphail znalazł w nich chrząszcze gnojowe i skupiska kalcytowych kuleczek z odchodów, a struktura gruntu pokazała rozmokłe błoto i wydeptane ścieżki. Zaczęło się od przepędu bydła przez wilgotne pastwisko, na którym potem ułożono pierwszą drogę.
Jak datuje się drogę bez napisu
Datowanie takich konstrukcji jest trudne, bo kamień i drewno nie noszą daty. Ceramika pomaga tylko wtedy, gdy leży w warstwie, którą chcemy datować, a tutaj trafiła do najpóźniejszej. Zespół pobrał próbki pionowo przez cały przekrój i sięgnął po dwie niezależne metody.
Pierwsza to datowanie luminescencyjne osadów. Ziarna mineralne przez tysiąclecia zbierają energię z promieniowania otoczenia, a światło dzienne zeruje ten zegar. Wynik mówi więc, kiedy dany osad ostatni raz leżał na powierzchni. Druga metoda to radiocarbon z gałęzi i węgla drzewnego z jam. Peter Marshall połączył oba zestawy wyników z kolejnością warstw w modelu bayesowskim.
Efekt jest jednoznaczny. Z 95-procentowym prawdopodobieństwem pierwszy przepęd bydła powstał między 200 a 5 rokiem przed naszą erą. Kolejne nawierzchnie układano w przedziałach od 125 roku przed naszą erą do 35 roku naszej ery, od 110 przed naszą erą do 70 roku i od 105 przed naszą erą do 105 roku naszej ery. Ostatnia faza z 82-procentowym prawdopodobieństwem także należy do epoki żelaza, nie do Rzymian. Rzymska może być co najwyżej sama wierzchnia warstwa, i to niepewnie.
Skąd wzięło się przekonanie, że to rzymskie
Wzorzec, do którego wszyscy porównujemy, powstał w połowie XX wieku. Ivan Margary, którego numeracja dróg w Brytanii jest w użyciu do dziś, opisał go w 1962 roku. Drogi wytyczano prostymi odcinkami, bo tak najłatwiej, i wyznaczano z wysokich punktów; przeszkody omijano krótkimi odchyleniami albo zygzakiem na stromym zboczu. Nasyp, czyli agger, powstawał zwykle z ziemi wybranej z rowów po bokach. Jezdnia miała najczęściej od 4,6 do 7,3 metra szerokości, a kamienno-żwirowe podłoże od 15 do 30 centymetrów grubości. Rowy wyznaczały pas drogowy szeroki na 19 albo 25,5 metra. Margary nazwał rzymskie drogi najstarszymi obiektami, z których wciąż korzystamy.[2]
Problem w tym, że ten opis nie jest przepisem zastrzeżonym dla Rzymian. Nasyp z rowami po bokach, ubity żwir i łagodny łuk jezdni to rozwiązania, do których dochodzi każdy, kto chce wozić ciężkie ładunki wozem przez mokry krajobraz. W Brytanii żwirowe ulice miały już osady w Danebury i Silchester około 400 roku przed naszą erą, a drewniana przeprawa przez bagna w Somerset, Sweet Track, powstała około 3800 roku przed naszą erą. Najsłynniejszy przykład pomyłki to droga na Blackstone Edge, przez dekady uznawana za jeden z najlepiej zachowanych rzymskich traktów w kraju. Późniejsza analiza wykazała, że najprawdopodobniej zbudowano ją w XVIII wieku.
Co widzą dziś archeolodzy z powietrza
Przez długi czas o drogach poza znanymi odcinkami wiedziano niewiele. Od 2019 do 2022 roku brytyjska agencja środowiska wykonała jednak lotnicze skanowanie laserowe całej Anglii i udostępniła modele terenu o rozdzielczości jednego metra. Wcześniej tak dokładne dane pokrywały około 11 procent obszaru. Na tym tle zespół archeologów i wolontariuszy doliczył się około 100 kilometrów prawdopodobnych rzymskich dróg w Devon, Kornwalii i zachodnim Somerset.
Autorzy nie poprzestali na mapie. Zbudowali model ruchu i sprawdzili, jaka funkcja kosztu najlepiej odtwarza rzeczywiste trasy. Wygrał model opisujący wozy zaprzężone w zwierzęta, a nie pieszego, i dopiero po dodaniu kar za tereny zalewowe dopasowanie się poprawiło. Blisko 90 procent znanych odcinków znalazło się w promieniu 1,5 kilometra od tras wyliczonych przez model, a niemal 70 procent w promieniu pół kilometra.[3]
Co ważniejsze, sam wał ziemny nie wystarcza do datowania. Taki grzbiet mógł powstać przed Rzymianami albo w średniowieczu. O rzymskim pochodzeniu przekonuje dopiero powtarzalny sposób budowy, czyli agger, doły po wybranym materiale i tarasy, spójność całej sieci oraz nawarstwienia względem średniowiecznych pól. W opisie autorów sieć jest hybrydą, która wchłonęła starsze, przedrzymskie szlaki.
Rzymska droga to data, nie profil
English Heritage, państwowa organizacja zajmująca się dziedzictwem, opisuje to samo od strony techniki. Struktura rzymskich dróg w Brytanii zmieniała się bardzo. Typowy był nasyp z warstw kamienia lub żwiru, zależnie od tego, co leżało w pobliżu, a na grząskim gruncie drogę układano na drewnianych palach i warstwie chrustu. Rowy po bokach odprowadzały wodę i wyznaczały pas, w którym mogli iść piesi oraz przechodzić zwierzęta. Szerokość wahała się od około pięciu do ponad dziesięciu metrów.
Tuż pod Cataractonium, dzisiejszym Catterick, główna droga na północ, Dere Street, miała tylko kilka coraz szerszych rozsypów żwiru na płytkim nasypie, bez kamiennej konstrukcji z podręcznika. Budowano je przede wszystkim dla wojska i administracji. Kurierzy korzystali z sieci stacji i koni, którą później nazwano cursus publicus. Transport wodny pozostawał tańszy, więc ciężkie towary szły rzekami i morzem, a drogi dopełniały trasę. Tabliczka z fortu Vindolanda pod murami Hadriana notuje opóźnienie dostawy skór z Catterick z powodu złego stanu dróg.[4]
Droga spod Shrewsbury nie unieważnia rzymskiej inżynierii. Pokazuje coś ciekawszego: rzymscy geometrzy włączyli do swojej sieci trakt, który już istniał, i to tłumaczy jego zagięty przebieg od Watling Street na wschodzie po Caersws w Walii. Grzbiet w polu został ten sam. Zmieniła się metka, a razem z nią pytanie, które zadajemy krajobrazowi. Nie czy wygląda rzymsko, ale kiedy powstał i kto po nim chodził.
Źródła
- Tim Malim i Laurence Hayes, „The Roman road that was”, British Archaeology 120, wrzesień/październik 2011, Rada Brytyjskiej Archeologii; odczyt przez Internet Archive. https://web.archive.org/web/20130221042437/https://www.archaeologyuk.org/ba/ba120/feat1.shtml
- Ivan D. Margary, „Roman Roads in Britain, their Investigation and Literature”, The Archaeological Journal 119 (1962), s. 92–102. https://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-1132-1/dissemination/pdf/119/119_092_102.pdf
- César Parcero-Oubiña, Chris Smart i João Fonte, „Remote Sensing and GIS Modelling of Roman Roads in South West Britain”, Journal of Computer Applications in Archaeology 6(1), 2023, s. 62–78. https://doi.org/10.5334/jcaa.109
- Pete Wilson, „Roads in Roman Britain”, English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/story-of-england/romans/roman-roads/
- Zdjęcie: Flavia Verona, „Appia Antica Road”, 2019, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0; kadr do proporcji 16:9 i skalowanie, kadr na tej samej licencji. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Appia_Antica_Road.jpg
