Złote tło w Rawennie to szklana kanapka. Płatek złota leży pod półmilimetrową warstwą szkła

W bazylice San Vitale w Rawennie nad ołtarzem rozciąga się złote tło. Z daleka wygląda jak gładka, świecąca powierzchnia, trochę jakby ktoś pomalował apsydę złotą farbą. Z bliska widać, że to tysiące szklanych kostek, a złoto w każdej z nich nie leży na wierzchu. Jest zamknięte w środku, pod warstwą szkła grubą na pół milimetra, i to ta warstwa robi całą robotę.

Złoto, które nie leży na wierzchu

Mozaika nie jest obrazem namalowanym na ścianie. To ściana zbudowana z małych kawałków materiału, tak zwanych tesser, wciskanych jeden obok drugiego w wilgotną zaprawę. W San Vitale pojedyncza kostka ma zwykle od kilku milimetrów do dwóch centymetrów i nie jest foremna. Powstała przez rozbicie większej tafli młotkiem, więc każda ma inny kształt i inną powierzchnię.

To ma znaczenie dla tego, co widzimy. Gdyby złote tło było gładkie jak szyba, odbijałoby światło w jednym kierunku i z większości miejsc w kościele wyglądałoby po prostu jasne albo ciemne. Tysiące lekko przekrzywionych kostek odbijają światło w tysiące stron. Wystarczy przejść kilka kroków, żeby złoto zmieniło się z matowego w lśniące i z powrotem.

Trzy warstwy stopione w jeden klocek

Złota tessera nie jest kawałkiem szkła pokrytym złotem. To materiał złożony z trzech warstw, które stopiono razem w piecu. Dolną warstwę, tak zwany support, wylewano z ciekłego szkła i ma ona do centymetra grubości. Na niej leży płatek złota, cieńszy niż mikrometr. W badaniach tesser z mozaik włoskich z I do IX wieku grubość listka mieściła się najczęściej w przedziale 0,4 ± 0,2 mikrometra^[1].

Na złocie leży trzecia warstwa: cienka tafla dmuchanego szkła, nazywana po włosku cartellina. Słownik terminów mozaikowych podaje dla niej zakres od 0,2 do 1 milimetra, a w przebadanych kostkach miała 0,3 do 0,8 milimetra, średnio pół. Nakłada się ją przez wypalenie i pełni podwójną funkcję: zabezpiecza metal przed utlenieniem oraz nadaje kostce połysk i głębię^[2].

Proporcje są tu najbardziej zaskakujące. Kartka papieru ma około 0,1 milimetra grubości, czyli jest jakieś 250 razy grubsza od płatka złota. Szkło, które go przykrywa, jest grubsze od złota ponad tysiąc razy. Innymi słowy, patrzymy na cienką warstwę szkła, a złoto jest tylko dodatkiem, który tę warstwę podświetla od spodu.

Przepis, który nie mówi wszystkiego

Jak dokładnie robiono takie klocki, wiemy z dwóch stron: z recept z epoki i z samych zabytków. Najstarsze znane recepty z bezpośrednim odniesieniem do techniki mozaikowej, Compositiones ad tingenda musiva, powstały w VIII wieku i wywodzą się z greckiego źródła. Później pojawiają się Mappae Clavicula z X wieku i De diversis artibus z XII. Z tego ostatniego okresu pochodzi anonimowy rękopis toskański z receptą „Per mettere l’oro in sul vetro”, czyli jak włożyć złoto w szkło^[3].

Recepty opisują dwie różne koleje czynności, i to nie są drobne odmiany. W jednej najpierw przygotowuje się cienką taflę szkła i płatek złota, kładzie się na nich taflę szkła grubszego, a potem całość idzie do pieca. W drugiej zaczyna się od wylania szkła na płytę, na nim kładzie się złoto i cienką taflę, a piec ma tylko rozgrzać szkło do plastyczności. W obu przypadkach rozgrzaną płytę wyjmowano i ściskano, żeby warstwy się złączyły. Potem stygła i dopiero wtedy kuto z niej kostki.

Ślady tych czynności zostały w materiale. Na odwrocie części tesser widać resztki gliny, którą oddzielano szkło od metalowej płyty, a na powierzchni cartelliny odciski prasowania. Same płytki też opowiadają historię: krawędzie złota i szkła są równe i do siebie dopasowane, a płatek wystaje miejscami poza cartellinę, co znaczy, że nie naklejano go na gotowe szkło, tylko składano wszystko na gorąco. Autorzy analizy piszą jednak otwarcie, że proces nie jest znany we wszystkich szczegółach. Mamy model, nie film.

Ile złota mieści się w jednej ścianie

Złoto jest tak plastyczne, że z jednego centymetra sześciennego, czyli 19,3 grama, można wykuć od 2,5 do 3 metrów kwadratowych listka do tesser. W przeliczeniu na gramy wychodzi około 1300 do 1550 centymetrów kwadratowych z jednego grama. Kostka o boku centymetra zużywa w przybliżeniu centymetr kwadratowy listka, więc z takiej porcji złota powstaje jakieś 25 do 30 tysięcy tesser.

Brzmi to jak bardzo dużo, dopóki nie policzymy drugiej strony. Dziesięć metrów kwadratowych złotego tła to około 100 tysięcy kostek i jakieś 65 do 77 gramów złota. Cała apsyda San Vitale to znacznie więcej powierzchni, a mimo to na metr kwadratowy złotego tła przypada zaledwie 6 do 8 gramów kruszcu.

Skład tego złota pozwala datować zabytki. Analizy listków z mozaik rzymskich, raweńskich i mediolańskich pokazały, że ich stop zgadza się ze składem monet będących w obiegu w danym okresie. Złotnicy nie topili prawdopodobnie biżuterii ani sztabek, tylko bili listki z monet, które mieli pod ręką. Dla badaczy to użyteczne narzędzie: kostka o nietypowym składzie może pochodzić z późniejszej naprawy, a nie z czasów budowy.

Dlaczego ściana migocze

Konserwatorzy pracujący w Rawennie zwracają uwagę na jeszcze jeden szczegół, którego nie widać na zdjęciach. Złote kostki nie były jednakowe. Używano trzech odcieni złota na podłożach z szkła o różnych barwach, a w San Vitale osadzano je w czerwonym łożu, podczas gdy gdzie indziej stosowano zielone. Część płytek układano odwrotnie, złotem do ściany, żeby uzyskać inny efekt^[4].

Do tego dochodzi kąt. Kostki wciskane były w zaprawę pod różnymi kątami, więc powierzchnia ściany nigdy nie jest płaska. Przy świetle świec i lamp, które oświetlały wnętrze, dawało to efekt, którego nie da się odtworzyć równym podświetleniem: fragmenty tła rozjaśniały się i gasły zależnie od tego, gdzie stał patrzący. Złoto nie było dekoracją dodaną do obrazu. Było materiałem, który robił z niego źródło światła.

Czarne kropki, których nikt nie zaprojektował

Kto ogląda złote tło z bliska, zauważy drobne czarne punkty. Łatwo wziąć je za zamierzony wzór albo za cień. Tymczasem to ubytki. Gdy cartellina odspoi się od supportu, płatek złota znika razem z nią, a kostka traci blask i ciemnieje. To zjawisko typowe dla mozaik bizantyjskich i opisane w tym samym słowniku, z którego pochodzi sama nazwa warstwy.

Z tym samym materiałem walczą konserwatorzy. Szklane kostki, które wydają się wieczne, potrafią chłonąć wilgoć jak gąbka i wypłukiwać sole, a w skrajnych przypadkach kruszeć. W raweńskim baptysterium problem nasilił się do tego stopnia, że ograniczono liczbę osób przebywających w środku jednocześnie. To relacja konserwatora z miejsca, nie wynik pomiarów, ale pokazuje, że zagrożenie jest realne.

Złoto w Rawennie jest więc podwójnie ukryte: nie widać go jako metalu, bo leży pod szkłem, a jego ubytki bierzemy za element kompozycji. Cały efekt tej ściany zależy od przezroczystej warstwy, która ma pół milimetra i o której prawie nikt nie myśli, patrząc na złote niebo.

Źródła

1. A. Conventi, E. Neri, M. Verità, „SEM-EDS analysis of ancient gold leaf glass mosaic tesserae. A contribution to the dating of the materials”, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering 32 (2012), 012007. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1757-899X/32/1/012007
2. M. Verità, L. James, I. Freestone, J. Henderson, M.-D. Nenna, N. Schibille, Glossary of Mosaic Glass Terms, Centre for Byzantine Cultural History, University of Sussex, 2009. https://www.sussex.ac.uk/webteam/gateway/file.php?name=glossary-of-mosaic-terms.pdf&site=265
3. E. Neri, M. Verità, „Produrre tessere d’oro: bordi di piastra, ricettari, analisi archeometriche”, w: C. Angelelli (red.), Atti del XVIII Colloquio dell’Associazione Italiana per lo Studio e la Conservazione del Mosaico, 2013. https://hdl.handle.net/2268/258401
4. P. Bentley, „Report from Ravenna”, Mosaic Matters, relacja z rozmów z konserwatorami w Rawennie. http://mosaicmatters.co.uk/features/ravenna.htm
5. Zdjęcie: Petar Milošević, „Apse mosaic, Basilica of San Vitale (Ravenna)”, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apse_mosaic_-_Basilica_of_San_Vitale_(Ravenna).jpg Kadr przycięto do proporcji 16:9 i przeskalowano do 1200 x 675 pikseli; kadr pozostaje na licencji CC BY-SA 4.0. Licencja: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/