Portrety z egipskich mumii malowano na lipie. To drzewo w Egipcie nie rośnie

Na cienkiej desce, wsuniętej w warstwy tkaniny okrywającej ciało, malowano twarz zmarłego. Tak wygląda większość portretów mumiowych z rzymskiego Egiptu, a jest ich ponad tysiąc. Badania drewna pokazują rzecz, której trudno się spodziewać: najczęściej jest to lipa.

Skąd wiadomo, z jakiego drzewa wycięto deskę

Deska portretowa jest cienka i lekka, a mimo to od dwóch tysięcy lat trzyma farbę. Żeby ustalić, z jakiego drzewa ją wycięto, nie wystarczy spojrzeć na słój. Potrzebny jest mikroskop elektronowy i próbka wielkości łebka szpilki, oglądana w trzech przekrojach: poprzecznym, promieniowym i stycznym. Każdy gatunek opisuje się przy tym kilkudziesięcioma cechami budowy komórek, więc samo oznaczenie drewna jest osobną pracą, nie dodatkiem do opisu obrazu.

Najnowszy bilans tych oznaczeń, ze stanem na maj 2023 roku, obejmuje 198 portretów i malowanych desek. Lipa zajmuje w nim 64,3 procent zbioru, figa sykomora 23,1 procent, dąb i tamaryszek po 3,8 procent, jodła i cedr po 1,7 procent, cis 1,1 procent, a wierzba 0,5 procent. Drewno spoza Egiptu to razem 73,1 procent ^[1].

Za tymi liczbami stoi międzynarodowy projekt APPEAR, który zaczął się w 2013 roku od siedmiu instytucji, a potem rozrósł do kilkudziesięciu muzeów w Europie i Stanach Zjednoczonych. Sam pomysł jest starszy: systematyczne oznaczanie drewna portretów ruszyło po wystawie w British Museum w 1997 roku, gdy okazało się, jak niewiele wiadomo o materiale, na którym je namalowano ^[2].

Lipa, której w Egipcie nie ma

Lipa drobnolistna jest drzewem europejskim: rośnie w lasach niemal całej Europy, a na północy sięga Finlandii i Norwegii ^[3]. W dolinie Nilu nie ma jej wcale i nigdy tam nie rosła, co zresztą było pierwszym zaskoczeniem badaczy, którzy zaczęli sprawdzać deski portretowe. Wcześniej egipscy rzemieślnicy sprowadzali z daleka cedr libański, ale na trumny, nie na podobrazia.

Udziały procentowe zależą od tego, ile desek udało się zbadać. W zestawieniu z 2018 roku ten sam zespół podawał 69,4 procent lipy i 79,4 procent drewna importowanego ^[4]. Różnica nie znaczy, że zmieniły się portrety, tylko że przybyło oznaczeń, w tym więcej gatunków miejscowych.

Dlaczego trafiono właśnie w lipę

Lipa ma budowę wyjątkowo równą. Naczynia, czyli cienkie rurki przewodzące wodę, oraz włókna i promienie są w niej rozłożone regularnie, bez wielkich różnic między drewnem wczesnym i późnym. Taka struktura daje się ciąć przewidywalnie, bez wyrywania włókien, i właśnie dlatego nadaje się na cienkie, lekkie deski, wyginane potem w łuk, żeby przylegały do owinięć wokół twarzy. W starszych publikacjach lipę drobnolistną i szerokolistną łączy się często pod wspólną nazwą Tilia europaea, bo drewno obu gatunków wygląda pod mikroskopem podobnie.

Inne gatunki mają swoje ograniczenia. Dąb jest mocny, ale ma grubsze naczynia i szerokie promienie, więc deska z niego musi być grubsza i sztywniejsza. Jodła jest miękka i mało trwała, podatna na owady. Cedr bywa żywiczny, a żywica sącząca się pod farbę potrafi zepsuć malunek. Przy portretach, które miały leżeć na twarzy mumii, liczyła się przede wszystkim elastyczność cienkiej deski.

Same deski też nie były anonimowe. Kształt górnej krawędzi pozwala badaczom wiązać portret z konkretnym cmentarzyskiem: deski o ściętym szczycie kojarzą się z Antinoöpolis, o zaokrąglonym z Hawarą, a o skośnej krawędzi z er-Rubajat. To poszlaka, że pracownie działały lokalnie i miały swoje przyzwyczajenia.

Deska była towarem

W starszych okresach drzewa rosły nad Nilem gęsto, ale w rzymskim Egipcie dobre drewno było towarem deficytowym. Porządna deska musiała więc przypłynąć z zewnątrz. Ślady kołków, gwoździ i otworów po wierceniu pokazują, że deski czasem puszczano w obieg ponownie, a niektóre kawałki drewna miały już po kilka stuleci, gdy ktoś namalował na nich nową twarz ^[5].

Miejscowe gatunki też były w użyciu, ale wybór nie zawsze wynikał z jakości. Najczęstsza z rodzimych odmian, figa sykomora, jest lekka, mało trwała i łatwo ją atakują owady. Badaczka drewna Caroline Cartwright sądzi, że o jej powodzeniu mogła decydować tradycja: w egipskim Średnim Państwie drewno figi sykomory łączyło się z boginią Nut i odgrywało rolę w obrzędach pogrzebowych. Portret na desce z figi mógł więc znaczyć coś innego niż portret na lipie.

Być może zresztą nie tylko znaczyć. Importowany dąb, cięższy i wymagający grubszych desek, mógł być tańszy od lipy. Jeśli tak, wybór drewna był też wyborem kieszeni, a nie tylko gustu.

Skąd deski przyjechały, tego jeszcze nie wiemy

Otwarte pozostaje pytanie, w jakiej postaci lipa docierała nad Nil. Czy przypływało surowe drewno, które przecierano na miejscu? Czy gotowe, wysuszone deski? A może część portretów zamawiano w całości w Europie i przywożono już namalowane, razem z podobraziem dobranym pod konkretną twarz? Na razie nie ma dowodu, który rozstrzygałby sprawę w jedną stronę.

Podobnie niepewna jest codzienna historia tych obrazów. Część badaczy uważa, że portret mógł wisieć w domu za życia właściciela i dopiero po śmierci trafiał do owinięć mumii. Brzmi to przekonująco, bo wyjaśniałoby dbałość o podobieństwo, ale świadectwa nie rozstrzygają sprawy. Różna grubość i sztywność desek każe raczej przypuszczać, że nie każdy portret powstawał z myślą wyłącznie o mumii. Pewne jest tylko, że portret pełnił funkcję egipską, choć namalowany został w grecko-rzymskim stylu.

Czego te deski już nie powiedzą

Większość portretów trafiła do muzeów bez kontekstu. W XIX i na początku XX wieku wykopaliska wyjmowały deski z mumii, ciała porzucano, a obrazy sprzedawano kolekcjonerom i instytucjom. Dlatego dziś badacze mają do czynienia z tysiącem twarzy oderwanych od grobów, z których pochodzą.

To nie odbiera im wartości, ale zmienia pytania. Nie da się już sprawdzić, czy deska z lipy leżała w bogatszym grobie niż deska z figi, ani ile portretów powstało w jednej pracowni. Zostaje materiał: gatunek drewna, sposób cięcia, układ słojów i ślady po gwoździach, czyli całkiem sporo jak na przedmiot, który miał tylko zasłonić twarz.

Suchość zamkniętych grobów zachowała budowę komórek drewna na tyle dobrze, że można ją dziś czytać pod mikroskopem. Dzięki temu wiemy, że handel drewnem sięgał z Egiptu do lasów Europy, a lipa z naszej części świata trafiła pod pędzel malarzy, którzy ozdabiali twarze ludzi mówiących po grecku i grzebanych po egipsku.

Źródła

1. Caroline R. Cartwright, „Mummy Portraits and Painted Panels from Roman Egypt: Seeing the Wood for the Trees”, w: Mummy Portraits of Roman Egypt, t. 2, J. Paul Getty Museum, 2026. https://www.getty.edu/publications/mummy-portraits-2/07/
2. Marie Svoboda i Caroline R. Cartwright (red.), „Introduction”, w: Mummy Portraits of Roman Egypt, J. Paul Getty Museum, 2020. https://www.getty.edu/publications/mummyportraits/intro/
3. EUFORGEN, „Tilia cordata. Small-leaved lime”. https://www.euforgen.org/species/tilia-cordata/
4. Caroline R. Cartwright, „Understanding Wood Choices for Ancient Panel Painting and Mummy Portraits in the APPEAR Project through Scanning Electron Microscopy”, w: Mummy Portraits of Roman Egypt, J. Paul Getty Museum, 2020. https://www.getty.edu/publications/mummyportraits/part-one/2/
5. „At Face Value”, Archaeology Magazine, styczeń/luty 2022, Archaeological Institute of America. https://archaeology.org/issues/january-february-2022/features/egypt-mummy-portraits/
6. Zdjęcie: portret mumiowy Herakleidesa (obiekt 91.AP.6), J. Paul Getty Museum, CC0, plik „Mummy of Herakleides, portrait – Getty Museum (91.AP.6).jpg” z Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mummy_of_Herakleides,_portrait_-_Getty_Museum_(91.AP.6).jpg); kadr do proporcji 16:9 i skalowanie redakcyjne.