Drewno z Biskupina ma 2700 lat. Przetrwało, bo osada znalazła się pod wodą

Drewniane ulice, pale falochronu i wał obronny przetrwały pod Biskupinem około 2700 lat. Nie dlatego, że ktoś je ukrył, ale dlatego, że osada znalazła się pod wodą, a potem pod warstwą mułu i torfu, gdzie zabrakło tlenu. Kiedy w 1933 roku drewno znowu zobaczyło światło dzienne, zaczęła się druga część historii: walka o to, żeby nie rozsypało się w rękach.

Osada, którą znamy głównie z drewna

Biskupiński gród należał do kultury łużyckiej i stał na przełomie epok brązu i żelaza. Datowanie słojów drewna wskazuje, że budulec pozyskano w latach 747-722 p.n.e., a ponad połowa pochodzi z zimowej ścinki 738/737 roku p.n.e.^[1] To czasy, w których w Grecji i Italii powstawały pierwsze ośrodki miejskie. Nad jeziorem na Pałukach stała wtedy osada ciasno wypełniona domami.

W środku było 106 domów w trzynastu rzędach, przedzielonych ulicami wyłożonymi drewnem, a domostwa otaczała ulica okrężna. Całość zamykał wał o szerokości do trzech metrów u podstawy: skrzynie zbite w technice zrębowej, wypełnione ziemią, piaskiem i kamieniami. Od strony wody wał osłaniał falochron z ukośnych pali, który miał łamać fale i kry. Osada leżała na wyspie, więc jedyną drogą do niej był pomost, a wejścia strzegła brama z dwuskrzydłowymi wrotami osadzonymi na czopach.

Chaty były zaskakująco podobne: przedsionek, izba z ogniskiem w środku i łoże zawsze w tym samym miejscu. Archeolodzy nie natrafili na dom wyraźnie bogatszy od innych ani na świątynię. Badacze szacują, że taki gród mógł służyć społeczności liczącej 800-1000 osób, która na zimę chroniła się w nim razem ze zwierzętami, a przez resztę roku rozpraszała się po okolicy. Osada nie trwała długo, może 30-60 lat.^[2]

Drewno pod wodą nie znika od razu

W wodzie i w podmokłej ziemi prawie nie ma tlenu, a bez niego rozkład drewna bardzo zwalnia. Nie zatrzymuje się jednak całkiem. W ścianach komórkowych drewna pracują bakterie erozyjne i tunelujące oraz grzyby zgnilizny miękkiej: rozkładają celulozę, która odpowiada za wytrzymałość. Zostaje szkielet z ligniny, tak zwana blaszka środkowa, i właśnie ona utrzymuje kształt, dopóki w środku stoi woda. Im więcej ubytku, tym więcej wody wchodzi w drewno, więc najbardziej zniszczone fragmenty potrafią wchłonąć jej więcej niż zdrowe.^[3]

To wyjaśnia, dlaczego biskupińskie belki, deski i pale przetrwały tysiące lat, choć drewno na powierzchni ziemi znika w ciągu kilkudziesięciu lat. Woda nie konserwuje drewna jak lakier. Odcina tylko dostęp tlenu i podtrzymuje osłabioną strukturę, więc rozkład trwa dalej, tylko wolniej.

Woda przyszła po mieszkańcach

Osady nie zdobyto. Mieszkańcy sami ją opuścili, a przyczyn było prawdopodobnie kilka: zmiany klimatu i podnoszenie poziomu wody, wyeksploatowanie okolicznych lasów i gleb, wreszcie kryzys całej kultury łużyckiej. Gród stał zaledwie około metra ponad lustrem jeziora, więc wystarczyło, żeby woda podniosła się nieco wyżej, a podmywane chaty zaczęły się przechylać. Po odejściu ludzi budowle osiadały w mule, aż przykrył je torf i osad jeziorny. Archeolodzy z Kujawsko-Pomorskiego Centrum Dziedzictwa opisują to krótko: osadę uratowało zatopienie przez podnoszące się wody jeziora.^[4]

Gdyby nie ta woda, zostałby po niej tylko ślad w ziemi. Wilgotne, beztlenowe podłoże zachowało nie tylko belki konstrukcyjne, ale też przedmioty z materiałów, które w normalnych warunkach nie mają szans: drewniane naczynia, kościane i skórzane drobiazgi, resztki plecionek. Dlatego Biskupin bywa nazywany polskimi Pompejami, choć porównanie jest tylko częściowo trafne: tam miasto zasypał popiół, tutaj osadę pochłonęło jezioro.

Melioracja odsłoniła pale

W 1932 roku pogłębiono koryto Gąsawki, rzeki przepływającej przez pałuckie jeziora. Prace melioracyjne obniżyły poziom wody o kilkadziesiąt centymetrów i odsłoniły rzędy ukośnych pali wbitych w brzeg. Zauważył je wiosną 1933 roku Walenty Szwajcer, nauczyciel z Biskupina, który najpierw wziął je za dachy zatopionych domów. Jesienią powiadomił Józefa Kostrzewskiego z Uniwersytetu Poznańskiego, a w 1934 roku ruszyły wykopaliska.^[5]

Wtedy okazało się, że drewno trzeba ratować natychmiast. Muzeum przyznaje dziś, że próby konserwacji odsłoniętych, mokrych konstrukcji nie dały zadowalających efektów, a drewno pozostawione bez zabezpieczenia mogło rozłożyć się całkowicie.

Co się dzieje, gdy mokre drewno wyschnie

Woda w ścianach komórkowych działa jak podpora. Kiedy odparowuje, w mikroskopijnych porach powstaje napięcie powierzchniowe i ściska osłabione ścianki. Komórki się zapadają, w drewnie pojawiają się pęknięcia, a z całego przekroju zostaje czasem tylko ułamek pierwotnej objętości. Dlatego konserwatorzy nie suszą takich znalezisk na powietrzu. Nasączają je substancjami, które wchodzą w pory i przejmują rolę wody, a potem suszą w kontrolowanych warunkach, na przykład przez liofilizację. Testy na próbkach drewna sosnowego i dębowego pokazały, że nawet najlepsze metody nie są idealne: jedne świetnie utrzymują objętość, inne zostawiają pęknięcia w środku.

W Biskupinie oznacza to dylemat. Można wydobywać kolejne elementy i konserwować je pojedynczo, ale to kosztowne i nieuchronnie zmienia obiekt. Można też zostawić drewno tam, gdzie leży, i pilnować, żeby znów nie wyschło. W 2022 roku zespół muzeum wrócił na stanowisko i wykopał 60 metrów kwadratowych w miejscu badanym jeszcze przed wojną. Odkryto ponad 200 drewnianych elementów, w tym fragmenty podłogi przedsionka i izby jednej z chat, i pobrano próbki do badań mikrobiologicznych oraz stopnia degradacji. Celem projektu jest wskazanie metody, która najlepiej zachowa drewno na miejscu, w ziemi.^[6]

Kto właściwie mieszkał w Biskupinie

Kostrzewski uważał, że budowniczymi byli Prasłowianie, i lansował tę tezę w latach 30. jako odpowiedź na niemieckie twierdzenia o pragermańskim charakterze ziem polskich. Spór miał ciężar polityczny, a wykopaliska stały się sprawą narodową. Dzisiejsza archeologia nie ma jednak żadnego dowodu na przynależność etniczną mieszkańców grodu: nie byli to ani Słowianie, ani Germanie, ani Celtowie. Większość badaczy przyjmuje, że Słowianie dotarli na te tereny dopiero w V wieku naszej ery, ponad tysiąc lat po opuszczeniu osady.

Z tego samego powodu ostrożnie trzeba traktować każdą rekonstrukcję. Dzisiejsza osada jest hipotezą zbudowaną z danych wykopaliskowych, a nie portretem. Nie wiadomo nawet, czym kryto dachy; trzcina i sitowie to najbardziej prawdopodobne przypuszczenie, bo rosną w okolicy do dziś, a stojąca przy bramie wieża jest wyłącznie pomysłem autorów rekonstrukcji. Przebadano około trzech czwartych stanowiska, więc część odpowiedzi nadal leży w ziemi, w wodzie, która cierpliwie chroni drewno przed powietrzem.

Historia Biskupina zaczyna się od katastrofy: od jeziora, które wypędziło mieszkańców i przykryło ich domy mułem. Dzięki temu możemy dziś oglądać drewno, którego w normalnych warunkach już by nie było. I dlatego najgroźniejszym wrogiem tego stanowiska jest dziś nie wilgoć, a osuszanie.

Źródła

1. Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, „Rezerwat archeologiczny”, data dostępu 7 listopada 2026. https://biskupin.pl/rezerwat-archeologiczny/
2. Muzeum Historii Polski, „Odkrycie Biskupina”, rozmowa z Wojciechem Piotrowskim, sekretarzem naukowym Muzeum Archeologicznego w Biskupinie, data dostępu 7 listopada 2026. https://muzhp.pl/kalendarium/odkrycie-biskupina
3. J. Stelzner i in., „Stabilisation of waterlogged archaeological wood: the analysis of structural and dimensional changes of different conservation methods using magnetic resonance imaging and X-ray micro-computed tomography”, Scientific Reports, 4 listopada 2025. https://doi.org/10.1038/s41598-025-23385-1
4. Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu, „Grodzisko”, data dostępu 7 listopada 2026. https://kpcd.com.pl/grodzisko/
5. Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, „Historia badań na półwyspie Jeziora Biskupińskiego”, data dostępu 7 listopada 2026. https://biskupin.pl/historia-badan/
6. Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, „Badania Biskupin st. 4”, data dostępu 7 listopada 2026. https://biskupin.pl/badania-biskupin-st-4/
7. Zdjęcie: Darekm135, „Rezerwat archeologiczny Biskupin (2)”, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. Kadr przeskalowany do 1200×675, bez innych zmian; tak zmieniony obraz pozostaje na licencji CC BY-SA 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rezerwat_archeologiczny_Biskupin_(2).jpg